آذربایجان

 

 
   
     

نسخه قابل چاپ

م. ع. حسینی

 ملانصرالدین ژورنالی نین
 100 ایللیگی مناسبتی ایله

    بؤیوک آذربایجان متفکری میرزه فتحعلی آخوندزاده دن سونرا گؤرکملی ادیب و دراماتورق جلیل محمدقلی زاده مسلمان شرقینده مترقی اجتماعی فکرین انکشافیندا مهم رول اوینامیشدیر. او 1905- نجی روس انقلابی نتیجه سینده یارانان نسبی آزادلیق شرایطیندن در حال استفاده ائده رک، مسلمانلارین اویانیشی ایچون ساتیریک بیر ژورنالین نشرینی قارشیسینا مقصد قویدی. همین وقت تزار 2- نجی نیکالاین روس ساتیریک ژورناللاریندان بیرینده چاپ ائدیلمیش کاریکاتور ایله علاقه دار جلیل محمدقلیزاده اؤز خاطره لرینده یازیر: 

بو قدر وار کی، کوکارئکو ژورنالیندا خوروز شکلینده چکیلن نیکالای پادشاهلا منیم ایشیم یوخ ایدی... بس بیز اوز قبله گاهلاریمیزی نه ائلیه ک؟... بیزیم قارشیمیزدا داغ کیمی دوران استبداد، شرق استبدادی، شرق قارانلیقی ایدی.... و شریعت ظلمتی ایدی. وطنیمیزین ایران طرفینده سلطانلارین کیف مایشا سی ایدی. مجتهد و شیخ الاسلاملارین جولانی ایدی ... حتی نیکالای سهلدیر. بو بیر پادشاهدیر کی بونو خوروزا دا اوخشاتماق دا اولار و حتی بونو ووروب تختدنده اندیرمک ده اولار. حتی شاهلاردا، سلطانلاردا قولای (آسان)دیر؛ بونلاری یوخ ائتمک اولار. دیگر عمامه لی شاه و سلطانلاریمیزی؛ فاضللری نه ائلیه ک؟ ... دیندار جماعتی هله باشا سالماق اولار کی شاه سیز و سلطان سیز مملکت شورا اصولی ایله اداره اولونا بیلر، بس شریعتمدارلار و دین محافظ لری باره سینده عوام جماعته نه دئیه ک؟ و نئجه دیندار عوامی باشا سالاق کی بونلارین وجودی نه اینکه لزومسوز دور، هله بلکه مضرتلی دیر.(1)

    متفکری دوشوندورن اساس مسئله ده ائله بو ایدی. میرزه جلیل مسلمان شرقینی بوروموش دین و موهومات قارانلیقینین نیکالای لارین و محمدعلی شاهلارین استبدادیندان داها قورخولو و دهشتلی اولدوغونو یاخشی آنلاییردی و محض بونا گؤره  ده ساتیریک بیر ژورنالین نشری ایله بو یؤنده مبارزه یه باشلادی. ژورنالادا ائله بیر آد سئچدی کی اونون ساتیریک روحونا و مقصدینه اویغون گلمکله برابر، خلقه تانیش و ماراقلی اولسون. بو باخیمدان نئچه عصرلردن بری بیر چوخ شرق خلقلری آراسیندا اؤز مدرک سوزلری و لطیفه لری ایله مشهور اولان، اونلارین شفاهی ادبیاتیندا اؤزونه محکم یئر دوتان ملانصرالدینین آدی میرزه جلیلین ساتیریک ژورنالی اوچون داها مناسب و الوئریشلی ایدی. لاکین بو ملانصرالدین ادیبین اؤزونون دیدیگی کیمی، عصرینین ملانصرالدینی ایدی!

   ایلک سایی 1906- نجی ایلده ایشیق اوزی گؤرن ملانصرالدین ژورنالی معین فاصله لرله 25 ایل فعالیت گوستردی. ژورنالین بیرینجی نمره سینده جلیل محمد قلی زاده : سیزی دئیب گلمیشم ای منیم مسلمان قارداشلاریم! یازماقلا، تکجه اؤز خلقینه دگیل، همده عصرلر بویو  دینی موهوماتین اسیری اولان و استبدادین جایناغیندا اینله ین بوتون مسلمان شرق خلقلرینه مراجعت ائتمیشدی. ژورنالین دیلینه گلدیکده او، ساده عموم خلق دانیشیق دیلینه اساسلانمیشدیر و بونونلا دا بؤیوک ادیب آذربایجان ملی ادبی دیلینین فورمالاشماسینا تاریخی خدمت گؤسترمیشدیر.

   ملانصرالدین ژورنالی قیسسا بیر زاماندا قفقاز حدودلارینی آشاراق، ایراندا، تورکیه ده، اورتا آسیادا، تاتارستاندا و تورک خلقلری نین یاشادیغی دیگر اراضی لرده بؤیوک شهرت قازاندی. ژورنال اؤز مضمونی ایله ایلک نوبه ده ایراندا مشروطه انقلابی نین گئدیشینه درین مثبت تاثیر گؤستردی. بو باره ده ت. سویتچووسکی یازیر:

   قفقازدا چیخان نشرلردن ایراندا ان چوخ ملانصرالدین ین اوخوجوسی وار ایدی. ایران ولیعهدی ملانصرالدینی قدغن ائتدیگی اوچون، او گیزلی صورتده یاییلیردی. سونرالار پارلامنتده کی آذربایجانلیلارین طلبی ایله اونا قویولموش قاداغا لغو ائدیلیر. ژورنال خلقین انقلابی حسلرینی گوجلندیرمکدن علاوه، اونون شکیل و کاریکاتورلاری ایراندا ینی ادبی ساتیریک نشرلرین یارانماسیندا آپاریجی و حل ائدیجی رول اویناییر. تبریزده آذربایجان، رشتده نسیم شمال، تهراندا صور اسرافیل کیمی نشرلر ملانصرالدین دن اقتباس ائتمکده بعضا تقلیدچیلیک حدینه چاتیر و بو تهراندا چیخان صور اسرافیل ده علی اکبر دهخدا طرفیندن یازیلان چرند و پرند روبیکاسیندا (ستوتنوندا) اوزونی بارز شکیلده گؤستریر. ملانصرالدین  ین اساسی یازیچیسی میرزه علی اکبر صابرین شعرلرینی نسیم شمال ین ناشری فارس دیلینه ترجمه ائدیر. صابر ین استبداد، ثروت و قدرت صاحبلری علیهینه یازدیغی شعرلر سیاسی میتینگ لرده اوخونوردی. ایران انقلابی سلاحلی مبارزه مرحله سینه داخل اولدوقدا ایسه دؤیوش میدانلاریندا عسگرلرین مارشی اولموشدور.(2)

   صابرین یاخین دوستی  شاعر عباس صحت حقلی اولاراق دئمیشدیر:

   صابرین آثاری بو بئش ایلین مدتینده ایران مشروطه سینه بیر اردودان زیاده خدمت ائتمیشدیر.(3)

   ملانصرالدین ژورنالینین امکداشلاریندان اولان اوچ بؤیوک رسامین یارادیجیلیغی دا خصوصی دقته آلینمالیدیر. باشقا سؤزله ملانصرالدینی شاعر صابر سیز تصور ائتمک اولمادیقی کیمی، رساملار اسکار ایوانویچ شمرلینگ، روتر و عظیم عظیم زاده سیز ده تصور ائتمک اولماز. بو رساملار اؤز اعجازکار قلملری ایله میرزه جلیل و صابر له عین جبهه ده چیگین- چیگینه مبارزه آپارمیشلار. اونلارین مهارتله چکدیگی شکیل و کاریکاتورلار حاکم استثمارچی صنفلرین، طفیلی طبقه لرین خصوصا قارا قوه لرین اؤنونده گئدن دین خادملری نین ایچ اوزونو بوتون چیرکینلیگی ایله آچیب خلقه گوسترمیش، عین زماندا اوخوجولاردا همین گروپلارا قارشی آجی گولوش و نفرت دوغورموشدور.

   نقدر کی عمامه لی شاهلار و سلطانلار ین حکمرانلیغی دوام ائدیر و نقدر کی  انسانلار دینین و جهالتین آغیر بوخوولاریندان آزاد اولمامیشدیر، جمعیتین دموکراتیک انکشافی و مدنی ترقیسی اوچون خلقی خرافاتین تاثیریندن خلاص ائتمک اوغروندا فداکارلیقلا چالیشمیش جلیل محمد قلی زاده نین و انون مسلکداشی اولان ملانصرالدین چیلرین ادبی ارثینی مختلف واسطه لرله دائم تبلیغ ائتمک هر بیر حقیقی ضیالی هموطنیمیزین قارشیسیندا دوران مهم بیر وظیفه دیر!

 محمد علی حسینی- برلین 2006

(1) جلیل محمدقلی زاده: اثرلری. 6- نجی جلد، آذربایجان دولت نشریاتی، باکی، 1985، صص 154-155

(2) سویتوچوسکی، تادیوش: آذربایجان و روسیه (1905-1920). ترجمه کاظم فیروزمند. نشر زمستان. تهران 1381، ص 79

(3) میرزه علی اکبر صابر: هوپ هوپ نامه ، حکومت مطبعه سی، باکو، 1922، ص 7، مقدمه

نسخه قابل چاپ

     
   

 

     
   

ذربایجان" دا یازیلان مطلب لردن باشفا سایت لار ویایینلاردا فایدالانماق،
 یالنیز یازیچی، ترجمه چی و قایناق آ
دلارینی چکمکله آزادیر.