بازگشت به صفحه پیشین

او آذردن بو آذره

21 آذر نهضتی‌له باغلی خاطره‌لریم

(1)

هاشم ترلان

.......تبريز هر گون سحر يئنى غلبه ايله گؤزلرينى آچيردى. اونون آلنينداكى غم قيريشيقلارى پارلاق گونشين شعالارى آلتيندا اريمكده‌ايدى. آذربايجانين چيرپينان قلبى اولان تبريزين يارالارى چوخ آغير ايدى. بو يارالار آذربايجانين هر نقطه‏سيندن باشلاييب بو قوجامان شهرين اؤره‏يينده بيرلشيرديلر. تبريز آذربايجان ايدى، آذربايجان‌دا تبريز. بو يارالارين درمانى هارادان باشلانسا فرقى يوخ‌ايدى. آذربايجانين اكثر اهاليسينى كندليلر تشكيل ائديردى. مركزى دؤلت تورپاقدان لعل چيخاردان كندليلرين دردينى درك ائتميردى.......

.... بيچين ياخينلاشيردى. كندليلر ده حاضرليق آپاريرديلار. هامى اوراقلارينى ايتيله‏يير، بارماق‏چيليقلارى ساهمانا ساليرديلار. خرمن يئرلرينه سو سپيب، مال- حيوان‏لا آياقلاديرديلار. يئددى ايل كندده ياشاماغيما ياخماياراق، بيچين‏ده اشتراك ائده بيلمه‏ميشديم. ائويميزده بئله مصلحت گؤردولر كى، من تهرانا گئديم و بوتون عائله‏ميزى اورا آپارماغا زمين ياراديم. آمما "يولا چيخاندا تبريزه ده بير باش وورسايديم پيس اولمازدى"، دئيه دوشوندوم. بونا گؤره ده دوزدوزاندان بير باشا تبريزه گئتمه‏يى قرارا آلديم.

شهريورين اوللرى ايدى. من وطن يولوندا قزئتينين اداره‏سينه گئتملى ايديم. تبريز نئچه ايل بوندان قاباق گؤردويوم شهره اوخشاميردی. ائله بيل تبريز تزه يوخوسوندان اويانميشدى. خيابانلاردا طنطنه وار ايدى. ساعات قاباغى ميدانيندان اوزو آشاغى گئتديكجه بو طنطنه داها دا آرتيق گؤزه چارپيردى. فردوسى خيابانينا چاتاندا ارك قالاسينين قاباغيندا جماعت حدديندن چوخ ايدى.

 ماراغيم گئتديكجه آرتيردى. بو بيرينجى دفعه ايدى تبريزده بئله بير هيجانا راست گليرديم. ارك قالاسينين خيابانا آچيلان بؤيوك دروازاسينا چاتاندا بو ازدحامين نه‏يه گؤره برپا اولدوغونو باشا دوشدوم. قاپينين هر طره‏فينه پوسترلر آسيلميشدى. بو پوسترلر آذربايجانين بؤيوك موسيقيدانى عزيرحاجيبكوون اؤز حيات يولداشى ايله تبريزه وارد اولماسى‏نى و بو آخشام ملى تئاتردا اونونلا گؤروش مناسبتيله ترتيب اولان هنرى گئجه‏ده اشتراك ائده‏جگينى بيلديريردى. تبريزليلر عزيرحاجيبكوون اونون اؤز مشهور اثرلرى ايله او جمله‏دن آرشين مال آلان، او اولماسين بو اولسون (مشهدى عباد) كور اوغلو كيمى دونيا شهرتلى اوپئرا و موسيقيلى كومئديالارى ايله تانييرديلار. ايندى هامى اونو ياخيندان گؤرمك، اونونلا تانيش اولماق آرزوسو ايله ملى تئاترين اؤنونده توپلانميشديلار. عزيرحاجيبكوو تنها يوخاريدا آدلارينى چكديگيم اثرلرى ايله يوخ، آذربايجان موسيقيسينى ايلك دفعه نوتايا سالميش و يوزلرله آذربايجانلى موسيقى اهلينين معلمى اولموشدور. جسارتله دئيه بيلرم كى، موسيقيميزين بو گونكو شهرتى عزير حاجيبكوولا باغليدير. ايندى اونون تبريزده اولماسى موسيقى سئور خالقيميزى داها دا سئوينديريردى.

 تبريز خيابانلاريندا دؤلتين انتظامات مأمورلارى گؤزه آز گؤرونوردو. مركزين آذربايجاندا اولان اقتدارى گون- گوندن آزاليردى.  شهريور آييندا ائشيتديگيم خبر اساسيندا پيشه‏ورى تبريزه گلميش و آذربايجان دمکرات فرقه‏سينين تشكيلى باره‏سينده يغينجاق اولاجاقدى. تبريز اؤز اونودولماز تاريخى گونلرينى ياشاييردى. مشروطه نهضتى ايندى آيرى شكيلده حياتا كئچمكده ايدى. مشروطه دؤرونده ستارخان وار ايديسه، ايندى ده پيشه‏ورى باشدا ايدى. بو ايكى رهبرين زامان فرقلرى بوندا ايدى: ستارخان مشروطه نهضتينده زامانين، سياسى شرايط جهتيندن مناسب بير دؤورونده وجودا گلميشدى. نصرالدين شاهين اوزون مدتلى حکمرانليغى نتيجه‏سينده درباردا وجودا گلن فساد، اؤزباشيناليق سوء مديريت او قدر گئنيشلنميشدى كى، لياقتلى ملت و دؤلت خادملرى اؤلدورولور و خائن، پست آداملاردان رشوت آليب خادملرين يئرلرينه تعيين ائديرديلر. دربارين اطرافيندا اولان فئوداللار بئله مؤقعيتدن سوءاستفاده ائديب كندليلرى سويوب، تالاماقدا ايديلر. نصرالدين شاه اؤلندن سونرا اونون وليعهدى مظفرالدين، شاه اولدو. آذربايجاندا ستارخانين و باشقا آزادخواهلارين رهبرليگى آلتيندا مشروطه قيامى وجودا گلدى. آمما پيشه‏ورى‏نين رهبرليك ائتديگى آذربايجان دمکرات فرقه‏سى آيرى بير شرايطده ياراندى.

 هيتلرين ياراتديغى فاشيزم آوروپانى، آفريقانين شيمالينى تصرف ائديب قانا بوياميشدى. شوروى‏ده مسكويا كيمى ايره‏لى گئدن هيتلر، خالقلارين قدرتى نتيجه‏سينده دالى چكيلمه‏يه مجبور اولموشدو. محاربه سون نفسلرين چكيردى. هيتلرين اسيرى اولان اؤلكه‏لر آزاد اولموشدو. فاشيزم تورپاغا باسديريلسا دا محاربه‏نين سون زامانلاريندا معركه‏يه وارد اولان آمریکا، ژاپوندا هيروشيمانى آتوم بومباسى ايله بمباران ائديب فاشيزمين يئرينى توتموشدو. شورويده ايسه ايگيرمى بئش ميليوندان آرتيق انسانلار حياتينى الدن وئرميش، بو تورپاغين آوروپا قسمتى تماميله ويران اولوب خرابه‏يه دؤنموشدو. ايندى آمریکا شوروى‏نين عليهينه بهانه داليسينجا گزيردى. محاربه‏دن بير درى، بير سوموك چيخان شوروى، باشقا بير محاربه‏يه وارد اولماق ايسته‏ميردى. اودور كى، آمریکا ايله مدارا ائتمگه مجبور اولموشدو. بئله بير زاماندا پيشه‏ورى آمریکا كيمى آرخاسيندا دايانان مركزى دؤلتين اؤنونده آذربايجان دمکرات فرقه‏سينين بايراغينى الينه آلميشدى.

 من وطن يولوندا قزئتينين اداره‏سينه گئتملى ايديم.  بئله شن ازدحامدان آيريليب گولوستان باغينا طرف يولا دوشدوم. اليمده اولان آدرس‏له آسانليقلا بو اداره‏نى تاپديم. هله بو ادراه‏يه وارد اولماميش بيلميرديم بوردا كيملر ايله اوزبه‏اوز اولاجاغام. گؤره‏سن مندن استقبال ائده‏جكلرمى؟ پيلله‏لرله يوخارى چيخديم. ايشيغى آز اولان كوريدورا وارد اولدوم. بو آندا بير نفرين كوريدوردا اوتاقلارين بيرينه وارد اولدوغونو گؤردوم. نئچه آدديم ايره‏لى گئدندن سونرا تعجبلر ايچينده بو آدامى تانيديم. او منيم باكى‏دا مكتبده اوخودوغوم زامان ادبيات معلميم قيلمان موسايئف ايدى.  او دا منى گؤرن كيمى اونا تانيش گلميشديم. او، قاپينين آغزيندا دايانيب منه باخيردى. من اونا ياخينلاشاندا فيكره گئديب دئدى:

 - قوى گؤروم سنين آدينى ياديما سالا بيلرممى.

 من جاوابيندا:

 - عزيز معلم سيزين منيم كيمى مينلرله شاگردینیز اولوبدور. يئددى ايلدن سونرا منيم آديم يادينيزا گلرمى؟

 من نئچه ايلدن سونرا اؤز ادبيات معلميمه تبريزده راست گلميشديم. بو منيم اوچون اينانمامالى اولسا دا حقيقتى وار ايدى. بيز چوخ صميمى و مهربان حالدا گؤروشدوك. او منيم اليمدن توتوب اؤز اوتاغينا دعوت ائتدى. منيم ادبيات معلميم سووئت افسرى ايدى. اونون اوّلينجى سؤالى بو اولدو:

 - ياديمدا قالان، سن باكى‏دا شعر يازيردين و شعرينين پیونر ژورناليندا چاپ اولماسى دا ياديما گلير. بس نه اوچون ايندى شعر يازميرسان؟

 - يازيرام.

 - نه اوچون بيزه گؤندرميرسن؟

 - گؤندريرم.

 - بس نه اوچون بيز چاپ ائتميريك؟

 - چاپ ائديرسيز.

 بو آندا قيلمان معليمين تعجبو آرتدى و دئدى :

 - نه اوچون من گؤرمه‏ميشم؟

 من اونا توضيح وئريب دئديم:

 - من  باكى‏دا شاگردینیز اولاندا آديم ميرعلى، فاميليم ميرعلى‏زاده ايدى. ايندى ايسه هاشم حسن‏زاده آدى ايله سيزه شعر يوللاييرام.

 قيلمان معلم:

 - بس شعرلرى وطن يولوندا قزئتينده چاپ اولان هاشم حسن‏زاده سيزسينيز؟

 - بلى منم.

 - من بير ايلدن چوخدور كى، تبريزده‏يم و سنين شعرلرينين بيزه چاتماسى‏نى گؤزله‏ييرديم. آمما آيلار كئچديكجه سندن خبر اولماديغينا گؤره نگران قالميشديم. بس هاشم حسن‏زاده سن ايميشسن.

 قيلمان معلم بو آندا اليمدن توتوب دئدى:

 - گل گئدك سنى جعفر خندانا و رضا قولييئوا تقديم ائديم.

 بيز ايكيليكده بؤيوك بير سالونا وارد اولدوق. رضا قولييئو وطن يولوندا قزئتينين رئداقتورو، جعفر خندان ايسه اونون معاوينى ايدى. قيلمان معلم منى اونلارا تقديم ائديب دئدى:

 - تهراندان بيزه شعر يازيب گؤنده‏رن و منيم باكى‏داكى شاگردیم هاشم حسن‏زاده‏نى سيزه تقديم ائديرم.

 بو آندا اونلارين هر ايكيسى آياغا دوروب منيمله گؤروشدولر. جعفر خندان، قيلمان معلمه اوز توتوب دئدى:

 - بس نه اوچون اينديه قدر هاشم حسن‏زاده‏نين سيزين شاگردینیز اولماسى‏نى بيزه دئمه‏ميسن.

 قيلمان معلم:

 - دوغروسو بو گونه كيمى هاشم حسن‏زاده‏نين منيم شاگردیم اولماسى‏نى بيلميرديم. چونكى او باكى‏دا منيم شاگردیم اولاندا ميرعلى ميرعليزاده ايدى. ايرانا گلندن سونرا باشقا تخلص سئچيبميش.

 جعفر خندانين باخيشلارى منده ايدى. بئله گؤرونوردو كى، او منيمله ماراقلانيردى. جعفر خندان:

 - يئنه تهرانا گئتمك ايسته‏ييرسينيز، يوخسا تبريزده قالاجاقسينيز؟

 - ايش اولسا تبريزده قالماق ايسته‏ييرم.

 بو آندا رضا قولييئوين سسينى ائشيتديم:

 - چاپ اولان شعرلرينين پولونو آليبسانمى؟

 من سوروشدوم:

 - چاپ اولان شعرلره پول دا وئريرسينيز؟

 - بلى.

 بو آندا زنگ ووروب حسابدارى چاغيردى. او الينده اولان بؤيوك دفترى رضا قولييئوين اؤنونه قويدو. او، دفترى آچاندا اوردا شعرلرى چاپ اولان شاعرلرين آدلارى و شعرلرينين آدى يازيلديغينى اوخودوم. ماراقلى بوراسى ايدى كى، شاعرلر آلديقلارى پوللارين قاباغيندا امضاء قويموشدولار.  منيم بئش شعريم چاپ اولموشدو. هر شعريمين اؤنونده آلتميش تومان يازدى و منه اوچيوز تومان وئرديلر. بو منه بؤيوك کمک‌ليك اولدو. بير آز سونرا يازيچيلاردان انور محمدخانلى، عوض صاديق و آهنگساز جهانگير جهانگيروف بيزه ملحق اولدولار. معلميم منى اونلارا تقديم ائتدى. رضا قولييو منى يانينا چاغيريب دئدى:

 - بيز چوخ ماييليك كى، سن بيزيمله بو اداره‏ده ايشله‏يه‏سن. آمما بيزه اولان امره گؤره يئرلى آداملارى ايشدن چيخارتميشيق. بودا البته هله‏ليكدير. سن تهرانداكى آدرسينى وئر. بيز سنه مكتوب يازيب تبريزه دعوت ائده‏ريك.

 بو آندا رضا قولييئوين يادينا بير شئى دوشن كيمى، يازيچى عوض صاديقا اوز توتوب دئدى:

 - عوض معلم، بيزيم دوستوموز هاشم حسن‏زاده‏يه بير ايش دوزلت.  مشغول اولسون سونرا اؤز اداره‏ميزه گتيره‏ريك.

 بئله‏ليكله عوض صادق‏لا بيرليكده صمد صباحى‏نين اولدوغو ملى تئاترا گلديك. صمد صباحى رئژيسسور ايدى. او  اؤز آكتيورلارى ايله بؤيوك بير سالوندا جليل محمد قلى‏زاده‏نين "آنامين كتابى" آدلى نمايش‏نامه‏سينى صحنه‏يه حاضرلاييردى. عوض صادق صمد صباحييا دئدى:

 - دوستوموز هاشم حسن‏زاده شاعر، و استعدادلى جاواندير. سيزينله قاليب بير يئرده ايشله‏مه‏يينيزى مصلحت گؤرورم. صمد صباحى دقتله منه باخيب خبر آلدى:

 - صحنه‏يه چيخيبسانمى؟

 جاواب وئرديم:

 - بلى مكتبيميزده صحنه‏يه چيخيشام.

 او يئنه خبر آلدى:

 - هانسى نمايشنامه‏نى اوينايببسان؟

 - جعفر جبارلينين 1905-نجى ايلده يازديغى نمايشنامه‏سينى!

 صمد صباحى عوض صاديقا باخيب دئدى:

 - چوخ ياخشى من موافقم.

 بئله‏ليكله من سالونا كئچيب بوش صندللرين بيرينده اوتوردوم. سالوندا اوتوز نفردن آرتيق آكتيور وار ايدى. اورتادا صندلى اوستونده ليلا محسن‏پور اوتورموشدو. او باجى رولونو اويناييردى. صمد صباحى ليلا محسن‏پورا ياخينلاشيب دئدى:

 - ليلاخانيم سنين ايفا ائتديگين بو رول بو نمايشنامه‏نين ان چتين قسمتلريندن بيريدير. گرك آرتيق دقت ائديب،  منيم تاپشيريقلارمى اجرا ائده‏سن.

 ليلا محسن‏پور بو رولو اوچ دفعه تكرار ائدندن سونرا رئژيسسور اوندان راضى قالدى. صمد صباحى مشقين قورتارماسينى اعلان ائديب دئدى:

 - صاباح سحر ساعات سککيزده هامى بوردا اولماليدير.

 بو آندا اونون نظرى منه ساتاشيب نه ايسه فيكر ائديب دئدى:

 - اوشاقلار خواهش ائديرم اوتورون. بو آندا شفيعى‏زاده آدلى مشهور كمدى آكتيورا اوز توتوب دئدى:

 - سن 1905-نجى ايلده نمايشنامه‏سينده (اونلار بو نمايشنامه‏نى صحنه‏ده اويناميشديلار) آللاه‏وئرديسن و سن ده (منه اشاره ائديب) ايماموئردى.  بير- بيرينيزله قونشوسونوز. ايندى گئجه ياريدير سيزين هر ايكينيزين الينده سيلاح واردير. خبرسيز حالدا بوردا بير-بيرينيزله آرخادان توققوشورسونوز. بوندان سونراكى اويون سيزين اؤز عهده‏نيزه‏دير. و ايكى صندلينى  فاصيله ايله سنگر تعيين ائديب "باشلايين!"، دئدى. من دالى دالييا، اطرافا باخاراق يئرى‏ييرديم. شفعى‏زاده ده منيم كيمى حركت ائديردى. بير آندا هرايكيميزين كوره‏كلريميز بير-بيرينه توققوشدو. شفعى‏زاده هيكللى قارنى يوغون ايدى. او بو اندام‏لا ديسگينيب  اؤزونو سنگرين (ماسانين) دالينا آتدى. من ده قورخموش حالدا اؤزومو سنگرين دالينا يئتيرديم. شفيعى:

 - آده دلى مسلمان باشينى قووزاييبسان اودلاياجاغام.

 ايماموئردى:

 - آند اولسون آغام ابوالفضلين دوشن قوللارينا، باشينى قوزاييبسان يئددسينى ده چاخاجاغام تپه‏نه.

 آللاه‏وئردى:

 - آده دئيه‏سن سنين سسين منه تانيش گلير.

 ايماموئردى:

 - دوغروسو سنين ده سه‏سين منه تانيش گلير.

 آللاه‏وئردى:

 - بير آز باشينى قوزا باخيم.

 ايماموئردى:

 - دوز دئييرسن، سن باشينى قووزا.

 آللاه‏وئردى باشينى سنگردن يوخارى قووزايير:

 - آلا! گؤردون؟

 ايماموئردى:

 - آده آللاه‏وئردى سنسن؟

 آللاه‏وئردى:

 - آده، ايماموئردى سنسن؟

 هر ايكيسى سنگردن چيخيب قوجاقلاشيرلار. بيزيم بو اويونوموز هامينين خوشونا گلميشدى. بئله‏ليكله منى قبول ائتديلر. من هئچ بير معيّن رولون ايفاچيسى تعيين اولمادان اونلارلا تمام واخت مشقلرده اشتراك ائديرديم. آكتيورلارلا تانيش اولماغا باشلاميشديم......................

................ 1324-نجى ايلين شهريور آيينين اون ايکيسينده فرقه اؤز تشكيلينى اعلان ائتدى. بو اعلاميه اون ايکی ماده‏دن عبارت ايدى و او زامان آذربايجان خالقينين آرزولارينى ترنم ائديردى. تورپاقلارين كندليلر آراسيندا بولونمه‏سى و آذربايجان ديلينين تدريسى او جمله‏دن ايدى. تبريزده و آذربايجانين هر نؤقطه‏سينده يئنى حيات حکم سورمه‏يه جهد ائديردى. بو دا خالقين سئوينجينه سبب اولموشدو. بو ايشدن ناراضى قالانلار فئوداللار و اونلارين نؤكرلرى ايدى. اربابلارين طرفدارلارى كندلرده تشكيل تاپان ييغينجاقلارا حمله آپاريب سيخيشديريرديلار. بونا باخماياراق خالق آذربايجان دمکرات فرقه‏سينين اطرافينا توپلانمادا ايدى. حزب توده ايرانين تبريزده‏كى شعبه‏سى فرقه ايله بيرلشيب واحد بير شعارين آلتيندا فعاليّته باشلاديلار. بئله‏ليكله او گؤزله‏نيلن تاريخى گون گليب چاتدى. فرقه‏نين بيرينجى قورولتايى طنطنه ايله كئچيريلدى. مركزى كوميته‏نين عضولرى سئچيلدى و  آغاى پيشه‏ورى فرقه‏نين ليدئرى تعيين اولدو. "آذربايجان" قزئتى فرقه‏نين مركزى اورقانى تعيين اولدو. بو قزئت  آغاى پيشه‏ورينين رهبرليگى آلتيندا اداره اولوردو. اونون باش مقاله‏لرينى ده اؤزو يازيردى. او زامانلار ايران مجلسى تعطيل حاليندا ايدى. آذربايجان قزئتى يازيردى: "آذربايجان خالقى ملى مختاريتى‏نى تأمين ائتمك اوچون ايالت و ولايت انجمنلرينين تشكيلى و ايران مجلسينين تاخيرسيز شكيلده باشلانماسينى طلب ائدير".

 بئله‏ليكله من شهريورين آخيرلارينا قدر تبريزده قالديم. عايله‏ميزه پول گؤندرملى ايديم. ملى تئاتردا قالماغيم مالى وضعيتين آغيرلاشماسينا سبب اولوردو. بونا گؤره ده جعفر خندانين يانينا گئديب دئديم:

 - من تهرانا گئديرم.  منه احتياج اولسا بو آدرسه مكتوب يازين.

 آدرسيمى اونا وئريب تهرانا قاييتديم و اؤز ايشيمه مشغول اولدوم. تهراندا اولاندا دا تبريزده گئدن وضعيتى ايزله‏ييرديم. بو گونلرده آذربايجاندا نماينده‏لر سئچكيسى اولموشدو.  آغاى پيشه‏ورى بو مجلسده دئميشدى:

 "بيز اؤزوموز اؤزوموزو اداره ائتمك ايسته‏ييريك. بيزيم بو ايشيميزين قاباغين آلانلار اولسا جاوانلاريميزى سفربر ائديب اؤز ملى قوشونوموزو ياراتمالى‏ييق. بيز ايراندان آيريلماق ايسته‏ميريك. آذربايجانا داخلى مختاريت ايسته‏ييريك".

 بئله‏ليكله آذربايجان دمکرات فرقه‏سى گونو گوندن قدرت تاپيردى. آذر آيينين اون آلتيسيندا وطن يولوندا قزئتيندن مكتوب آلديم. اونلار منى ايشه دعوت ائديرديلر. من او گوندن تبريزه قايتماق فيكرينه دوشدوم. لازم اولان تداركلرى گؤروردوم. آذر آيينين اييرمی بيرینده تبريزده قيام گونو باشلانميشدى. تبريز پادگانى تسليم اولوب سيلاحلارى يئره قويموشدولار. ملى مجلس تشكيل تاپميشدى. بو مجلسده فرقه رهبرى  آغاى پيشه‏ورى ملى دؤلتين باش وزيرليگينه سئچيلدى. اوردا دؤلت عضولرينى مجلسه تقديم ائتدى.

 آذر آينين اييرمی ايکيده تهراندا ايكى نفر آذربايجانلى جاوان ايله اوز به اوز اولدوم. اونلار تبريزدن يئنى يئتيشميشديلر. پالتار آلماق ايسته‏ييرديلر. من اونلاردان تبريزده‏كى وضعيّتى خبر آلديم. بيرى:

 - تبريزدن دئمه، تبريز اود توتوب يانير. فدائيلر هر بير ايشى اؤز اللرينه آليبلار. بيز قويوب قاچميشيق.

 من:

 - نه اوچون قاچيبسيز؟

 - بيز آرتشده گروهبان ايديك. تبريز پادگانى تسليم اولدو. بيز ده تهرانا گلديك. ايندى يئتيشميشيك. 

 - نه اوچون قاچيبسينيز؟ سيز كى، سر لشكر دئييلديز. اوردا قاليب ملى دؤلت ايله همكارليق ائتسه‏يديز كيم سيزه بير سؤز دئيه بيلردى.

 اونلار منه أيرى-أيرى باخيب بيرى خبر آلدى:

 - سن ده اونلاردانسان؟

 - من ده آذربايجانلييام. هر كيم بو خالقين حقوقونو مدافعه ائتسه اونون طرفدارييام.

 اونلار منيم بو سؤزلريمدن ديسكينديلر. بير سؤز دئمه‏ييب گئتديلر..........

......من آذر آينين اييرمیسينده تبريزه گئتملى ايديم. وضعيّتى بو جور گؤروب آيين اييرمی اوچونده تهراندان چيخديم. اييرمی بير آذر قياميندان سونرا تبريزى گؤرمك اوچون تله‏سيرديم. ايندى اوردا وجودا گلن بو دگيشيكليكلرى اؤز گؤزومله گؤروب، اؤلچوب بيچمك ايسته‏ييرديم. مركزى دؤلت آذربايجاندا جرياندا اولان بو احوالاتلاردان چوخ ناراحات ايدى. بونا گؤره ده آذربايجانا گليب گئدن مسافرلرى قزوين شهرينده كنترل ائديب شكلى اولدوقلارى آداملارى جلب ائديرديلر. من تبريزه اؤزومله آپارديغيم شعرلريمدن نگران ايديم. بو شعرلرى اليمدن آلماسينلار دئيه اونلارى پالتومون آستاريندا گيزلتميشديم. بئله‏ليكله قزوينده مسافرلرين شئيلرينى آختارماغا باشلاديلار. خوشبختليكدن شعرلريمى تاپا بيلمه‏ديلر. بيز قزويندن كئچيب بير ساعاتدان سونرا دوغما آذربايجاندا حركت ائديرديك. پاييزين سون چاغلارى اولدوغونا گؤره هاوا سويوق ايدى. من اطرافا دقتله باخيرديم. تاكيستاندا آرا بير سيلاحلى آداملارا راست گليرديم. آمما بونلارين كيم اولدوقلارينى تعيين ائده بيلميرديم. خرمدره‏يه چاتاندا هر شئى منه معلوم اولدو. ماشينيميز قهوه‏خانا قاباغيندا دايانان كيمى سيلاحلى جاوان بير فدائى اتوبوسون داخيلينه وارد اولدو. او دقتله مسافرلرى سوزمه‏يه باشلادى. ماشينين آرخا طرفينده اوتوران بير نفره گؤز ديكيب دئدى:

 - سيز گلين آشاغى.

 بو آدام دؤلتين پاسبانلاريندان ايدى. او اؤزونو بيلمه‏مزليگه ووروب يئريندن ترپنمدى. فدائينين سسى يئنه اوجالدى:

 - سنى دئييرم، او كى پاپاغينا آت نالى ياپيشديريب.

 بئله‏ليكله پاسبانى ماشيندان دوشوردوب آپارديلار. سونرا هامييا ماشيندان دوشمه‏يه اجازه وئرديلر. قهوه‏خانانين قاباغى سيلاحلى فدائيلرله دولو ايدى. سئوينجيمى ابراز ائتمگى باجارميرديم. ائله احساس ائديرديم كى، دونيانين تمام آزادليقلارينى منه بخش ائديبلر. قهوه‏خانا پالچيقدان تيكيلميش اولسا دا بؤيوك ايدى. قاپينى آچيب ايچه‏رى وارد اولاندا جمعيّتين چوخلوغوندان حيرت ائتديم. بير يئر تاپيب اوتوردوم. اگنيمدكى پالتونو چيخارديب آستارينا تيكديگيم شعرلرى تاپماق اوچون بعضى تيكيشلرى سؤكملى ايديم. هامى منه باخسا دا نه ائتمك ايسته‏ديگيمى بيلميرديلر. بير آزدان آستارين آلتيندان چيخارتديغيم كاغيذلارى گؤرنده هامى تعجب ائتدى. باشيمين اوستونده دايانيب منه گؤز ديكن بير فدائى سوروشدو:

 - او كاغيذلار ندير؟

 - بونلارين هاميسى شعردير. ايندى سيزه اوخوياجاغام.

 - اجازه وئر باخيم.

 من اوخوماق ايسته‏ديگيم شعرى اونا تقديم ائتديم. فدائى بير مدت شعره باخدى و اوزونو قهوه‏خاناداكى جماعتا توتوب دئدى:

 - ساكت اولون دوستوموز بيزه شعر اوخوياجاقدير.

 من شعرى اوندان آليب تاختين اوستونه چيخديم. "منيمدير" آدلى شعريمى اوخوماغا باشلاديم:

 آذربايجان... سنين دوغما ائلينده،

 بيتن لاله، آچان گوللر منيمدير.

 بو شؤكتلى، عظمتلى تورپاغين،

 قوينونداكى ايگيد ائللر منيمدير.

 شعرين بيرينجى بندى قورتاران كيمى هورا سسلرى قهوه‏خانانى بورودو. فدائيلر توفنگلرينى گؤيه قالديريب جماعتى هيجانا گتيريرديلر. قهوه‏خانادان اوجالان سسلره ائشيكده‏كى آداملار دا ايچه‏رى وارد اولدولار. بير آزدان سونرا قهوه‏خانادا اينه سالماغا يئر يوخ ايدى. من اينديه قدر اؤزومو بو قدر آزاد و خوشبخت حسّ ائتمه‏ميشديم. منفور شووينيست محمدرضانين سياستى ايرانين بير پارچاسى اولان وطنيميز آذربايجانا دار گؤزله باخيب، اونون بارلى تورپاغيندان اؤزونه سارايلار تيكديريب، گؤيلرينده‏كى اولدوزلاردان بو سارايلارا زينت وئريب وطنيميزى آج يالاواج قويموشدو. خالقيميز مشروطه زامانى كيمى يئنه آياغا قالخميش اؤز اجدادلارى ستارخان و باغيرخان كيمى حق و حقيقت بايراقلارينى گؤيه قالديرميشديلار. قهوه‏خاناداكى بو سسلر ده مشروطه شهيدلرينين بوغازلاريندا ياريمچيليق قالان سسلرين آردى ايدى. هامى شعريمين آردينى اوخوماغيمى ايسته‏ييردى. من هيجانلى ايديم. بورداكى آداملارين هئچ بيرى منى تانيميردى. من ده اونلارى تانيميرديم. آمما اوركدن اوره‏گه يول اولان كيمى من اؤز شعريمله بو آداملارين اوره‏گينه يول تاپميشديم. هامى ساكت اولموشدو هامى. گؤزلرينى منه ديكميشدى. من شعرين ايكينجى بندينى اوخوماغا باشلاديم:

 آصلان كيمى خالقيمداكى چوخ هنر،

 تاريخ بيلير وقارليدير داغ قدر،

 بولبول كيمى نغمه دئين هر سحر،

 سازيمداكى سسلى تئللر منيمدير.

 يئنه ده هورا سسلرى اوجالدى. توفنگلر گؤيده اويناييردى. سوركلى آلقيشلار آمان وئرميردى. من ايسه بو آلقيشلارين آلتيندا ايتيب باتميشديم.......

.......بئله بير گونده منيم مسافر يولداشلاريم ماشينا مينيب منى گؤزله‏ييرديلر. بيز حركت ائتملى ايديك. من شعرلريمى گؤتوروب دينله‏يینجی‌لريمله وداعلاشيب اؤز يول يولداشلاريما قوشولدوم. ماشينيميز يولا دوشدو. من ايسه شيرين رؤيالار گؤروب يوخودان اويانان آداملار كيمى ايديم. او رؤيالاردان آيريلا بيلميرديم. سفر يولداشلاريم منيم كيمى تهراندان خرم‏دره‏يه قدر ساكت يئرينده اوتوروب دينيب دانيشمايان آدامين بيردن- بيره ديل آچيب بولبول كيمى نغمه دئييب شعر اوخويان آداما دؤنمه‏سينه تعجب ائديرديلر. اونلارين چوخونون گؤزلريندن محبت ياغيردى. من يول اوزونو اونلارا شعر اوخويوب يولا كؤرپو ساليرديم. زنگانا نه واخت چاتديغيمى بيلمه‏ديم. اونلار پاپاغينى يان قويان ذوالفقاريلر كيمى غدار فئوداللارى شهر و كندلردن قووموشدولار. اونلارين بعضيلرى داغلارا چكيلسه ده فدائى دسته‏لرى اونلارى تعقيب ائديب جزالارينا چاتديريرديلار. بيز شهرين اورتاسى ايله باش خياباندان حركت ائديرديك. هامى كئشيك وئريردى. زنگان او زامان كيچيك بير شهر اولسا دا اؤز بيچاق قاييران اوستالارى ايله مشهور ايدى.  زنگانين بيچاق صنعتى اولماسايدى اينديكى موقعيتى ده اولا بيلمزدى. بيز ياواش-ياواش زنگانى آرخادا قويوردوق. جمعه آخشامى اولدوغونا گؤره قبرستاندا آدام چوخ ايدى. او زامان بو قبرستان شهردن آرالى ايدى. بيز ميانانى گئجه ياريسى كئچديك. بونا گؤره ميانادان حال احوال توتا بيلمه‏ديك. ائرته‏سى گون تبريزده ايديك. تبريز باشينى عينالى‏نين ديزلرى اوستونده قويوب هله شيرين يوخودان اويانماميشدى. ايده آغاجلارى، سهند طرفيندن اسن سحر كولگى، آذان سسلرينى اوزاقلارا يايا- يايا مورگوله‏مكده ايدى...........

 ... ملى حکومتين نائليّتلرى

 1324-نجو ايل آذر آيينين اييرمی دؤردونده تبريزه وارد اولموشدوم. گؤى مسجددن بير آز آشاغى کهنه بازارين اوّلينده‏كى غفارى مسافرخاناسيندا يئرلشديم. شهرى دويونجا گؤرمك ايسته‏ييرديم. تلسديگيمه گؤره صبحانه يئييب شهره چيخديم. "وطن يولوندا" قزئتينه باش وورمالى ايديم. منيم بو قزئتدن آلديغيم مكتوبدان بير هفته‏دن چوخ كئچيردى. مسافرخانادان چيخيب کهنه بازارا آدديم قويدوم. بازار هميشه‏كى كيمى آچيق ايدى. دوكاندارلار اؤز ايشلرينه مشغول ايديلر. کهنه خيابانين او تاييندا ايكى نفر جاوان آدام، چيينينده توفنگ جيگر كبابى ساتانين قاباغيندا دايانميشديلار. ياخيندان اونلارى گؤرندن سونرا يقين ائتديم كى اونلار اييرمی بير آذرين يئتيرديگى فدائيلردندير. يولوما داوام ائديب ساعات قاباغينا گئتديكجه تبريزى نئچه آى قاباق گؤردويوم تبريزه اوخشادا بيلمديم. ساعات قاباغينداكى ميداندا جماعت چوخ ايدى. او زامان فرقه‏نين بير چوخ ييغينجاقلارى بو بنادا تشكيل اولوردو. فدائيلر ايندى بو بنانين قاباغيندا كئشيك وئريب نظم انتظاما مشغول ايديلر. گله‏جكده ستارخان آدينى قازانان خيابانلا اوزو آشاغا گئتديكجه معلوم اولدو كى، كئچميش پاسبانلارين يئرينه فدائيلر انجام وظيفه ائديرلر. نه ايسه فدائيلر شهرين زينتى اولموشدولار. هر يانا باخيردين چيينلرى توفنگلى فدائيلر گؤزه چارپيردى. اييرمی بير آذر قياميندان سونرا ظاهرده تبريزده اولان دگيشيكليك هر يئرده فدائيلرين اولماسى ايدى. آمما فرقه رهبرلرينين نظرينجه قيام هله دوام ائديردى. چونكى آذربايجانين بعضى شهر و كندلرينده اربابلار و خانلار هله تسليم اولماميشديلار. اونلار اؤز دار و دسته‏لرى ايله داغلارا چكيليب اؤز مبارزه‏لرينه داوام ائديرديلر. "تورپاق كندليلريندير"، شعارى فرقه‏نين گونده‏ليگينده ايدى و اربابلار آسانليقلا بو تورپاقلاردان ال چكمك ايسته‏ميرديلر. بونون اوچون فرقه‏نين فعاللارى شهر و كندلرده فدائيلر دسته‏سينى تشكيل وئريب خانلارلا مبارزه‏يه يوللاييرديلار. تبريزده و آذربايجانين بؤيوك شهرلرينده اولان اوباشلار، لوطولار، خالقين حسابينا دولانان بوينو يوغونلارلا مبارزه فدائيلرين اوزه‏رينده ايدى.

 اييرمی بير آذردن قاباق دؤلت مأمورلارينين بو انگللرله ايشى يوخ ايدى. چونكى دؤلت لازيم اولاندا بونلارين وجودوندان استفاده ائديب خالقين جانينا ساليرديلار. فردوسى خيابانيله گولوستان باغينا طرف يولوما داوام ائديرديم. اطرافيمدا گؤردويوم منظره‏لر تبريزده يئنى حياتين وجودونو گؤستريردى. نهايت وطن يولوندا قزئتينين اداره‏سينه چاتديم. گونشين گؤيده خومارلانماسينا باخماياراق هاوا سويوق ايدى. يوبانماييب پيلله‏لرله اوزو يوخارى چيخديم. اول معلميم قيلمان موسايئوه باش وورماق ايسته‏ديم. آمما او اوتاغيندا يوخ ايدى. اودور كى، جعفر خندان و قولويئوين دفترينه گلديم. اونلار سانكى منى گؤزله‏يیرديلر. جعفر خندان گوله- گوله دئدى:

 - اشّى هاردا قاليبسان گل چيخده. بيز گؤروشوب حال احوال توتاندان سونرا جعفر خندان خبر آلدى:

 - بيزيم گؤندرديگيميز مكتوب الينه چاتديمى؟

 - بلى مكتوبونوزو آلديم.

 او سينه‏سينى اوتوردوغو ميزه سؤيكه‏ييب دئدى:

 - بيز تبريزده اولان اكثر مكتب، كارخانا و اداره‏لره قزئت وئريريك. يعنى اونلار وطن يولوندا قزئتينه آبونه‏ديرلر. آمما آبونه حاققينى اؤده‏ميرلر. بو حاققى آلماق اوچون بيزه بير نفر فعال آدام لازيمدير. البته بو ايشه مشغول اولان بير نفر واردير. آمما او فعال دئييل، بيزدن خصوصى ماشين ايسته‏يير. بيزيم ده اونا وئرملى ماشينيميز يوخدور. بيز سنى او آدامين يئرينه استخدام ائديريك. حاضرسانمى؟.

 من اؤز راضيليغيمى بيلديرندن سونرا جعفر خندان سليمانوف آدلى بير كاپيتانى چاغيريب منى اونا تاپشيريب دئدى:

 - سنه عايد اولان ايشلرى سليمانوودان آلارسان.

 بئله‏ليكله من وطن يولوندا قزئتينده ايشله‏مه‏لى اولدوم. سليمانوو تبريزده قزئته آبونه اولان مكتب، كارخانا و اداره‏لرين آدرسلرينى و بير دسته قبض وئريب دئدى:

 -بو گوندن ايشه باشلايا بيلرسن.

 من او گون ياخيندا اولان مكتبلره گئديب آبونه پوللارينى ايسته‏ديم. آلتی مكتب و ايکی اداره‏دن آبونه پولونو آليب قبض وئرديم. قالانلارينا دئديم:

 - آى باشينا قدر آبونه پوللارينى وئرمه‏سه‏نيز قزئتينيز قطع اولاجاقدير.

 ائرته‏سى گون اسماعيلوو آدلى آذربايجانلى سووئت عسگرى آبونه قزئتلرينى پايلاماغا گئديردى. سليمانوو منه دئدى:

 - سن ده اسماعيلوونان گئت. او هانسى اداره يا مكتبه قزئت وئرنده سن ده آبونه پوللارينى ايسته.

 بئله‏ليكله هر ايكى گوندن بير اسماعيلووون سوردويو جيب ماشينى ايله گئديب آبونه پوللارينى آليب قبض وئريرديم. آبونه پوللارين نقد وئرمه‏ينلر ايسه اداره‏يه گليب اؤز بورجلارينى اؤده‏ييرديلر. بير هفته‏دن سونرا سليمانوو اؤز راضيليغينى منه بيلديريب دئدى:

 - ايشين ياخشيدير. آبونه طلبلريميز آز قاليب صفرا چاتسين.

 جمعه گونلرى ده ايشيم اولماسايدى قزئت اداره‏سينده اولارديم. بو دا ايشيمدن راضى اولماغيمى بيلديريردى. بير گون جمعه اولدوغونا گؤره شاعرلر مجلسينين نوبتى ييغينجاغى جلسه‏سى اولاجاقدى. من تبريز شاعرلرينى ياخيندان گؤرمه‏ديگيمه گؤره بو ييغينجاغين تئز باشلانماسينى گؤزله‏ييرديم. نهايت شاعرلر ياواش-ياواش مجلسه گلمه‏يه باشلاديلار. آمما من اونلارين هئچ بيرينى تانيميرديم. نه ايسه مجلسى جعفرخندان آچدى. مجلس اداره‏نين بؤيوك سالونوندا تشكيل تاپميشدى. سالونون دؤرد اطرافينا صندليلر دوزولموشدو. بوش يئر يوخ ايدى. من شاعرلرين هاميسينى گؤروردوم، آمما آدلارينى بيلمديگيمه گؤره كيمين كيم اولدوغونو بيلميرديم. اونلار دا منى تانييا بيلميرديلر. بير مدتدن سونرا بيز هاميميز بير-بيريميزله تانيش اولدوق.

 1324-نجو ايلده شاعرلر مجليسينده دائيمى شكيلده اشتراك ائدن شاعرلر آشاغيداكيلاردان عبارت ايدى:

 على فطرت، ميرمهدى اعتماد، صحاف، محمدعلى محزون، يحيى شيدا، هلال ناصرى، كاميل، درفشى، عباس صابر، نجم تبريزى، كاشف، محمدباغير نيكنام، يوزبندى، مظلومى، تقى‏زاده، آذراوغلو، ابراهيم ذاكر، على توده، ميرمهدى چاوشى، هاشم حسن‏زاده (هاشم ترلان)، قهرمان قهرمان‏زاده، مدينه گولگون.

 البته آدلارينى يازديغيم بو شاعرلر ياديمدا قالانلاردير. ممكندور شاعرلر مجلسينده باشقا شاعرلرده اشتراك ائتميش اولسون. شاعرلر محلسينده وطن يولوندا قزئتينين امكداشلاريندان دا فعال اشتراك ائديرديلر. او جمله‏دن: سونرالار بؤيوك آد قازانميش يازيجى انور محمد خانلى، غلام محمدلى، قيلمان ايلكین، نظرلى، عوض صادق، جعفر خندان، رضا قولويئو و باشقالارى. او زامان تبريزده تشكيل اولان شاعرلر مجلسينده اؤزونه مخصوص نظم ترتيبى وار ايدى. تنقيد مسئله‏سينه آرتيق اهميت وئريليردى. شاعرلرين اوخودوغو شعرلر تنقيد اولونوردو. جعفر خندان نتقيده آرتيق اهميت وئريردى. شعرلرده اولان ضعفلر اونون نظريندن يايينمازدى. ياخشى ياديمدادير، بير گون غزل شاعرلريندن  آغاى محزون مجلسده غزل اوخويوب قورتاراندان سونرا جعفر خندان دئدى:

 - آغاى محزون، على‏آغا واحدين غزلينين بير مصراسى بئله‏دير: "او ملاحتلى باخيشلار قوزو جيراندا اولور" آمما سن اؤز غزلينده بئله يازيبسان "آهو جيراندا اولور". بوردا قوزو قوزو سؤزو آهو سؤزونه دؤنوبدور. بوردا نه قدر ياخينليق اوخشاييش واردير... شاعر گرك ابتكار صاحبى اولسون. شاعر گرك تكرارچيليقدان اوزاق دايانسين. شاعر اؤز خلاقيه‏تينه آرخالانسا اونون گله‏جگ خلاقيتى اؤزونونكو اولاجاقدير.

 و ياخود تبريز شاعرلريندن بيرى اوخودوغو شعرده "ايسته‏يير" كلمه‏سينين عوضينه "ايستيرى" كلمه‏سينى ايشلتميشدى. جعفر خندان شعرينى اوخويان شاعره دئدى:

 - باخين، بيزيم ادبيّاتيميزدا "ايستيرى" كلمه‏ميز يوخدور. بو كلمه تبريزده و دانيشيقدا ايشله‏ديلن سؤزلردندير.  بيز شعرى بديعى ادبيّات بيليريكسه هر سؤزون ادبى فورماسينى ايشلتملى‏ييك. هر حالدا دئمه‏لييم كى بو شعرده ايستيرى كلمه‏سينين ايشلنمه‏سى شعرين بديعى قدرتينى‏ده آزالديبدير.

 هله او زامان ايکي يوزمين اهاليسى اولان تبريز شهرينده يارانان بو شاعرلر مجلسى ادبيّاتيميزا بؤيوك نعمت ايدى. بو مجلس اؤز اعتبارى ايله آذربايجان شاعرلرينى اؤز باشينا توپلاييب ادبيّاتيميزين تاريخينده گونش كيمى پارلادى. بو مجلس يالنيز تبريزده دئييل، خويدا، مرندده، اورميادا، اسكوده، سارابدا، ميانادا، اردبيلده، زنگاندا، اهرده، حتى كندلرده ياشايان شاعرلرله علاقه‏ده ايدى. اونلارين شعرلرى وطن يولوندا قزئتينده چاپ اولوب ياييليردى. شاعرلر مجلسى حياتينين سون چاغلاريندا يئنه ده ايلك دفعه اولاراق آذربايجان شاعرلرينى جامعه‏ميزه تانيتديرماقلا شانلى بير ابتكارا ال آتيب ادبيّات تاريخيميزى ايشيقلانديردى. "شاعرلر مجلسى" آدلى نفيس بير كتاب چاپ ائديب يايماقلا هله تانينماميش اديبلريميزى، شاعرلريميزى بو صنعته رغبت بسله‏ين هوسكارلاريميزى ايشيقلى دونيايا چيخارتدى. شاعرلر مجليسينين تربيت ائديب ادبيّاتيميزا وئرديگى اديبلر (ايندى اونلارين اكثريتى حياتدا اولماسالار دا) اؤزلريندن ادبى ميراثلار قويوب گئتميشلر. اينديكى اديبلريميزين وظيفه‏سى همين ميراثلارى توز باسميش تاقچالاردان آييريب ادبيّات سئور خالقيميزا تقديم ائتسينلر......

........ يوخاريدا يازديغيم كيمى ايلك دفعه اولاراق شاعرلر مجلسينده اشتراك ائديرديم. شاعرلر يازديقلارى شعرلرى بوردا اوخويوردولار. نوبت منه چاتاندا جعفر خندان دئدى:

 - تهراندان بيزه شعر يازيب گؤنده‏رن و ايندى بيزيم امكداشيميز اولان هاشم‏حسن‏زاده اؤز شعرينى اوخوياجاقدير. بو آندا مجلسده‏كى شاعرلرين باخيشلارى منه طرف يؤنلدى. ايندى اونلار شعرلرى وطن يولوندا قزئتينده چاپ اولان هاشم حسن‏زاده‏نى ياخيندان تانيماماغا باشلاديلار. او زامان تهراندان تبريزه شعر يازيب وطن يولوندا قزئتينه گؤنده‏رن فقط من ايديم. او گون شاعرلر مجلسى چوخ طنطنه‏لى كئچدى. تهراندان تبريزه گلديگيمه گؤره چوخ شاد ايديم. منيم مسئولوم اولان سليمانوو ايشيمدن چوخ راضى ايدى. آخى بو اداره‏نى اؤز ائويم كيمى حساب ائديرديم. اؤزومه عايد اولان ايشدن سونرا آخشاما كيمى هر ايش اولورسا اولسون گؤروردوم.

قزئتين كاغيذلارى رول شكلينده ايدى. عظيم آدلى تبريزلى بير جاوان اوغلان رول كاغيذلارى كسيب قزئت كاغيذى شكلينه سالماسينين مسئولى ايدى. "شاعرلر مجلسى" كتابى دا چاپ آلتيندا اولدوغونا گؤره كاغيذ مصرفى گوندن گونه چوخاليردى. ملى دؤلت آذربايجان اوردوسونون تشكيلى باره‏سينده اعلانيه وئرميشدى. بير گون سحر كاغيذ کسن عظيم آغا اؤز ايشى اوستونده حاضر اولماميشدى. بونو بيلن سليمانوو ال آياغا دوشموشدو. حتى او جعفر خندانى، رضا قولويئوى ده بو ايشدن خبردار ائتميشدى. اونلار دا چوخ ناراحات اولموشدولار. ائرته‏سى گون قزئت منتشر اولاجاقدى. من اداره‏ده گون اورتادان سونرا بعضاً بوش واختلاريمى عظيم آغانين ايشله‏ديگى كارگاه‏دا كئچيريرديم. اونون نه جور كاغيذلارى كسديگينى گؤرموشدوم. اودور كى، رول حاليندا اولان كاغيذى آچيب كسمه‏يه باشلاديم. سليمانوو كارگاها وارد اولاندا من ياريم مئتر اوجاليغيندا كاغيذلارى كسيب بير-بيرينين اوستونه ييغميشديم. او اول اعتراض ائتمك ايسته‏دى. آمما منيم كسديگيم كاغيذلارى تميز و بير اندازه‏ده گؤروب بير نئچه‏سينى اؤزو ايله يوخارى آپاردى. بير آزدان سونرا رضا قولويئو، جعفر خندان و اداره‏نين بوتون ايشچيلرى ايشله‏ديگيم كارگاها گلمه‏يه باشلاديلار. اونلار منى آلقيشلاييب ايشى ادامه وئرمگه تشويق ائديرديلر. بئله‏ليكله قزئتين نشرى ادامه تاپدى. شاعرلر مجلسى‏نين كتابى لنگيمدى. آمما عظيم‏آغا نه اوچون ايشينين اوستونده حاضر اولماميشدى؟ من يوخاريدا قيد ائتديم كى، ملى حکومت ملى قوشونونو تشكيل وئرمك ايسته‏ييردى. اونا گؤره ده جاوانلارى خدمته چاغيرميشدى. سحر چاغى ايشه گلنده مأمورلار اونو سربازليق خدمتينه جلب ائتميشديلر...

 ... من تبريزه گلندن بير هفته سونرا فرقه‏يه عضو اولدوم. بوندان اؤترو تبريزين بئش حومه‏سينه مراجعه ائتديم. هفته‏ده بير گون حوزه‏لرين بيرينده حاضر اولوردوم. بو اجلاسدا اشتراك ائدنلرين سياسى معلوماتينى يوخارى آپارماقدان اؤترو بحثلر اوزانيردى. اونا گؤره ده ايراندا و عينى حالدا جهاندا جرياندا اولان سياسى مسئله‏لر باره‏سينده صحبت‏لر گئدير و فرقه‏نين بو سياسى جريانلارين قارشيسيندا آپارديغى مناسبتلردن دانيشيقلار اولوردو. بير گون حوزه صدرى بير مسئله‏نى ايره‏لى سوروب سوروشدو:

 - سياست ندير؟ هر كس بو باره‏ده اؤز بيلديگينى دانيشا بيلر.

 سياست ندير سوالى آرايا گلن كيمى حوزه‏ده اشتراك ائدنلرين هاميسى بير-بيرينين اوزونه باخماغا باشلاديلار. بو سوالا نئجه جاواب وئرمكدن اؤترو هامى فيكره گئتميشدى. من اؤزوم سياسى جريانلارا قوشولاندان بو طرفه سياست ندير! بو قيسا جمله باره‏سينده اؤز اؤزلويومده چوخ دوشونموشدوم. نهايت بير آز سكوتدان سونرا بير نفر دوروب سياست ندير سوالينى بوجور تعريف ائله‏دى:

 - منيم اليمده بير ليوان سو واردير. من بو سويو ايچمك ايسته‏ييرم. آمما بو سويو نئجه ايچمه‏ييمى ايسته‏ميرم باشقالارى درك ائتسينلر.

 او بو سؤزلرى دئيب حوزه صدرينين اوزونه باخماغا باشلادى. دوغروسو حوزه صدرينين ده بو باره‏ده دولغون جاوابى يوخ ايدى. او بو سوالى اوندان اؤترو ايره‏لى سورموشدو كى، فيكيرلر دئييلسين و سوندا بير نتيجه آلينسين. عضولردن بير نئچه نفر ده بو باره‏ده فيكرلرينى سؤيله‏ديلر. سونرا من ده اؤز فيكريمى ايره‏لى سوردوم:

 - سياست ندير سوالى دؤلت قورولوشو باره‏سينده اولسا بئله دئمه‏لييك هر دؤلت، هر بير حزب يا هر بير فرقه اؤز آرزو و ايستكلرينى يئرينه يئتيرمك طرزينه سياست دئييلير.

 البته او زامانلار اكثر خالقين سياسى معلوماتى اينديكيندن آشاغى سوييه‏ده ايدى. بونونلا بئله حوزه‏لرده دانيشيلان صحبتلر حوزه‏نين صورت اجلاسينده قيد اولوردو. سونرادان معلوم اولدو كى، سياست ندير مسئله‏سى تبريزين تمام حوزه‏لرينه ياييلميشدى.

 تبريزده اولان حومه‏لرين سايى گوندن گونه آرتيردى. فرقه‏يه عضو اولانلار حوزه‏لرده يئرلشيرديلر. تبريز ايرانين ان سياسى نقطه‏سينه چئويريلميشدى. فدائيلرين سايى او قدر چوخالميشدى كى، بالاجا مكتب اوشاقلارى دا فدائيلرى تقليد ائديرديلر. اونلار تاختادان اؤزلرينه توفنگ دوزلديب چيگينلريندن آسيب كوچه‏لرده سرود اوخويا- اوخويا مشق ائديرديلر. بير نفر ده اوشاقلاردان اونلارا فرمانده‏ليك ائدير الينده‏كى سوتو چالا- چالا فرمان وئريردى:

 - بير-ايكى، بير-ايكى، ساغا دؤن!

 اييرمی بيرآذرده اؤز وارليغينى اعلان ائدن ملى دؤليتين قارشيسيندا بؤيوك وظيفه‏لر دوروردو. بونلارين ان اساسليسى آنا ديلينده مكتبلرين آچيلماسى ايدى. بونا گؤره ده اينديدن درس كتابلارينين يازيليب انتشارينا باشلانماسى لازيم ايدى. آز مدتده بو ايش حياتا كئچيب ايلك دفعه اولاراق آذرى بالالارى اؤز آنا ديللرينده درس اوخوماغا باشلاديلار. بو مسئله آذربايجان تاريخينده بؤيوك اهميته مالك اولا بيلردى. خالقين اؤز آنا ديلينه اولان علاقه‏سى قاينار بولاق كيمى اؤز شفافليغين گؤستريردى. فرقه حوزه‏لرينده تشكيل اولان درس صينيفلرى آنا ديلينده حياتا كئچيردى. سونرا ساوادسيزليغى لغو ائتمك عنوانى ايله باشلانان مبارزه خصوصى اولاراق مكتبلرده آنا ديلينده فعاليّته باشلادى. دئمك اولار كى، آذربايجان مدنيت اوجاغينا چئوريلميشدى.

ايكينجى دونيا محاربه‏سى قورتارماق اؤزره ايدى. فاشيزيم اؤز اللريله اؤزلرينه قازيديقلارى مزاردا دفن اولماق ايدى. شوروى‏نين قوشونلارى برلينين دروازالارينى دؤيمكده ايديلر. ميليونلارلا قوربان وئرن بو محاربه آوروپانى باشدان- باشا خرابه‏زارا دؤندرميشدى. مينلرله كارخانالار دونيادا اود ياغديران بومبارديمان نتيجه‏سنيده داغيليب يئرله يكسان اولموشدو. محاربه گئدن اؤلكه‏لرده ساغ قالانلار آت و ايت اتينى يئمكدن بئله چكينميرديلر. محاربه‏ده بير آلمان سربازينى اسير توتورلار. اوندان خبر آليرلار:

 - آلماندا سنين كيمين واردير؟

 او جاواب وئرير.

 - برلينده ساغ قالان بير ياريمچيق خالام وار.

 اوندان خبر آليرلار ياريمچيق دا خالا اولار؟

 او جيبيندن بير مكتوب چيخاريب اوخويور:

 - عزيزيم هانس برلينده يئمه‏گه هئچ نه تاپيلمير. بيز نئچه گونلرله آج قاليريق. گؤردويون خالانين ياريسى قاليبدير.

 آلمانلى سرباز اوزونو خبر آلانلارا چئويريب دئير:

 - گؤردونوزمو برلينده فقط ساغ قالان بير ياريمچيق خالام وار؟

 دونيانين هر يئرينده باهاليق حکمرانليق ائديردى. ايندى محاربه قورتارماق اؤزره ايدى. هامينين گله‏جه‏يه اميدى آرتميشدى. تبريزده و ايرانين هر يئرينده جماعتين اوزونده سئوينج علامتى گؤرونوردو. خصوصى اولاراق "وطن يولوندا" قزئتينين امكداشلارى ايچينده شادليق گؤرونوردو. بئله بير زاماندا آذربايجانين مشهور آهنگسازى جهانگير جهانگيروو تبريزده ايدى. او تبريز فيلارمونياسينى حاضرلاماق اوچون فعاليت ائديردى. نئچه گوندن سونرا فيلارمونيانين آچيليشى اعلان اولدو. او زامان تبريزده چيخان قزئتلر بو خبرى درج ائتديلر. فيلارمونيانين هر طرفى بزنميشدى. آفيشالاردا او آخشامين برنامه‏سى قيد اولموشدو. تبريزده ميثلى گؤرونمه‏ميش بو حادثه هامييا تعجبلو گليردى. بیلیط آلماق ايسته‏يه‏نلر تله‏سيرديلر. ايلك برنامه تبريزين مشهور مغنيسى اصغر رضوانين سسى ايله باشلاناجاقدى. اونون گؤزل ملاحتلى سسينى هامى سئويردى. او، آذربايجانين مشهور كلاسيك شاعرلرى نظامينين سنسيز غزلينى اوخوياجاقدى. بو ايلك آچيليشدا فرقه و حکومت باشچيلارى دا اشتراك ائده‏جكدى. هله تهراندا وجودا گلمه‏ميش فيلارمونيا تبريز صنعتكارلارينين فعال اشتراكيله سهندين، عينالينين قوينوندا سسلنيردى. من ايلك آخشام واجب ايشيم اولدوغونا تاماشايا گئده بيلمه‏ديم. سونكى آخشاملارين بيرينده فيلارمونيا تاماشاسينا گئتديم. ياددا قالمالى بير آخشام ايدى. وئريلن نمايشلر چوخ گؤزل ايفا اولونوردو. خصوصاً اون  يا اون ايکی ياشلى بير اوغلان ايله بير قيزين چيخيشلارى هامينى حيران ائتميشدى. اونلارين اولدوقجا گؤزل ملاحتلى سسلرى اولماقلا برابر ايفاء ائتديكلرى برنامه ده گؤزل ايدى. او زاماندان أللی ايلدن آرتيق اؤتمه‏سينه باخماياراق حتّى كيچيك نقطه‏لرى ده ياديمدان چيخماييب. تاماشايا گلنلرين هاميسى اونلارين ايفالارينا حيران قاليرديلار. همين گؤزل ايفاچيليق بو اوغلانين اؤلومونه سبب اولدو. حادثه بوجور باشلانير. ملى حکومتين خلبانلاريندان بير نفر بو اوغلانين هنرينه واله اولور. بير گون برنامه‏لرين بيرينده اونو داها دا آرتيق تشويق ائتمك اوچون بير دسته گول تهيه ائديب فيلارمونيايا گلير. تاماشا قورتاراندان سونرا خلبان (آدى ياديمدا دئييل) صحنه آرخاسينا گئديب گول دسته‏سينى بو بالاجا صنعتكارا وئرير. اوغلان خلبانا دئير:

 - سيز كيمسينيز؟ من سيزى تانيميرام.

 خلبان اؤزونو تقديم ائديب دئيير:

 - من خلبانام طياره سورورم.

 گول دسته‏سى گتيرن آدامين خلبان اولدوغو اوغلانين خوشونا گلير. بير آز فيكر ائدندن سونرا دئيير:

 - من طياره‏يه مينمه‏يى چوخ سئويرم. منى اؤزونله گؤيلره آپارا بيلرسنمى؟

 خلبان اونا مساعد جاواب وئرير. بئله‏ليكله اونلار دوست اولورلار. بير گون نه جور اولورسا خلبان صنعتكار اوغلانلا طياره‏يه مينيب آسمانا قالخيرلار. اونلار تبريزين گؤيلرينده مانور وئريرلر. آمما آشاغيدان اونلارا تاماشا ائدنلر بيلميرديرلر كى، تبريز گؤيلرينى فتح ائدن بو طياره‏نين داخيلينده كيملر واردير. بير آز سونرا طياره قضایا اوغرايير.

 اونلار تبريزين اوستونه سقوط ائديرلر. هر ايكيسى اؤز جانلارينى الدن وئريرلر. بو خبر او زامان تمام تبريزى سارسيتدى. اونلارين دفن مراسيمينده من اؤزوم ده اشتراك ائتديم. مراسيمده اشتراك ائدنلرين سايى حديندن آرتيق ايدى.

 آذربايجانين بوتون كند، شهرلرينده ييغينجاقلار تشكيل اولونوردو. بو ييغينجاقلاردا آغاى پيشه‏ورينين هله اييرمی بير آذردن قاباق آبان آيينين اييرمی دوققوزوندا بؤيوك قورولتايدا سؤيله‏ديگى مشهور نطقينده دئديگى كيمى: "بيز آرتيق اؤزوموزو اداره ائتمك ايسته‏ييريك. بيز آذربايجانى ايراندان آييرماق ايسته‏ميريك. بيز آذربايجانين داخلى مختاريتينى ايسته‏ييريك" سؤزلرينى شعار ائديب قطعنامه‏لرله اؤز آرزولارينى بيلديريرديلر.

 فرقه‏نين اورقانى اولان آذربايجان قزئتى هرگون بئله قطعنامه‏لرله دولو اولوردو. بئله‏ليكله  آغاى پيشه‏ورى غرب ايله محکم رابطه‏ده اولان  شاه اصول اداره‏سينين قارشيسيندا دايانميشدى. آذربايجاندا وجودا گلن بو حركتلر. تهراندا مركزى دؤلتين پايه‏لرينى سارسيديريدى. بونا گؤره ده او بو حركتى آرادان آپارماق اوچون اليندن گلنى اسيرگه‏ميردى. بئله‏ليكله آذربايجانى اقتصادى محاصريه سالميشدى. هم مادّى هم معنوى جهتدن اونو سيخينتيا ساليب تهراندان آذربايجانا گلن اقتصادى، پولى منبع‏لرين قاباغينى كسميشدى. آمما آذربايجان اؤز يولونا دوام ائديردى. پول آزليغينين قاباغينى آلماق اوچون حکومت پول چاپ ائله‏دى. ياديمدا قالان دوز اولسا بو پوللار بئش و اون قيرانليق پوللار ايدى. بو پوللارين قيمتى آشاغا گلمه‏مك اوچون مخصوص ماغازالار آچيلدى. اون قيرانليق پولو اون بير قيرانا قبول ائديردى. بو دا سبب اولموشدو هامى حکومتين يئنى چاپدان چيخميش پولونو دؤلت پولوندان اوستون توتسون. بئله‏ليكله ايشلر اؤز يولوندا گئديردى. هله مركزى دؤلت زامانى حکم ائدن اؤزباشيناليق بوتونلوكله آرادان گئتمه‏ميشدى. اوباشلارين، لوطولارين بوينويوغونلارين سسلرى كسيلميشدى. بير زامان تبريز محلله‏لرينده جماعتا ميدان اوخويان قولچوماقلارين هارادا گيزلنديكلرى معلوم دئييلدى. تبريزين كلانتريلرى يئنيدن اساسلى شكيلده قورولموشدو. بو كلانتريلرين ان مهم ايشلريندن بيرى ده "مبارزه با مواد مخدر" ايدى. من انزه‏ليده اولان زامان اؤز خاطره‏لريمده رحيم رشدى باره‏سينده يازميشديم و قيد ائتميشديم كى، او باكى‏دا اورتا مكتبى قورتاريب معلم اولموشدو. انزه‏لييه گلندن سونرا گونده اوچ قيرانا فهله‏ليك ائديردى. آذربايجاندا فرقه تشكيل تاپان گوندن او فرقه‏نين مبارز عضولريندن اولموشدو. بير فدائى دسته‏سينين رهبرليگينى عهده‏سينه گؤتورموشدو. ليقواندا فرقه‏نين عليهينه ووروشان اربابلار و خانلارلا مبارزه آپارميش و بؤيوك نائليّتلر قازانميشدى. اييرمی بير آذردن سونرا ملى حکومت اونو تبريزين ايکينجى كلانتريسينين رئيسى تعيين ائتميشدى. رحيم رشدى اؤز ناحيه‏سينى تمام فساد و امنيتسيزليكدن تميزله‏ميشدى. او تبريزده نمونوى كلانتر اولموشدو. من رحيم رشدينين يانينا چوخ گئدرديم. يئنه بير گون اونون يانيندا ايديم. فرقه پاسبانلاريندان بير نفر قهوه‏خانا صاحبينى اوچ عدد وافورلا رئيس كلانترينين يانينا گتيريب دئدى:

 - بو آغانين قهوه‏خاناسيندا ترياك چكيرديلر. من اونو كلانتريه جلب ائدنده بئش تومن رشوت وئردى.

 اليندكى بئش تومنى ميزين اوستونه قويدو. رحيم رشدى اونون حبس اولونماسى باره‏ده دستور وئردى. قهوه‏خاناچى الينى رئيسين ميزى اوستونه ووروب اوجادان دئدى:

 - من بو بئش تومنى قديمكى رئيس شهربانييا وئرسه‏يديم، يوزعدد وافورمو دا توتسايدلار يووارديم گئدردى.

 رئيس جاوابيندا دئدى:

 - سن يوخولو گؤزلرينى آچ. ايندى قديمكى زامان دئييل، ملى حکومت زامانيدير.

 او زامان امنيت مسئله‏سى بؤيوك اهميت كسب ائتميشدى. تهران حکومتى بو امنيتى پوزماق اوچون نه قدر چاليشسادا اؤز فيكرينه ناييل اولا بيلمه‏ميشدى.

 بير گون سحر ساعات قاباغيندان كئچنده ازدحاما راست گلديم. بير آز دقت ائدندن سونرا دار آغاجينين باشيندا بير نفرين آسيلديغينى گؤردوم. همين گون قزئتلرين يازديغينا گؤره آسيلان آدام بير شاطر ايدى. او تبريزده چؤركچيده ايشله‏ين بير اوغلان اوشاغينى زورلاميشدى. شاطر، درحال قورولان  محكمه‏ده اؤلومه محكوم اولموشدو. ايندى گون چيخميش اولسادا اونون جنازه‏سى دار آغاجينين باشيندا يئللنمكده ايدى. بو سس ايلديريم سرعتيله ايرانين هر طرفينه ياييلدى. هامى بيلدى كى، آذربايجاندا ملى حکومتين اخلاقى پوزغونلوقلارا عينى حالدا خالقين جانينا حتى مالينا تجاوز ائدنلره قارشى آمانسيز مبارزه آپارير. ايندى قدّاره باغبايانلار اؤز قدّاره‏لرين آچيب آدام ايچينه چيخا بيلمير و اؤز آغاليق دورانلارينا افسوس ائديرديلر. بير مدتدن سونرا نؤبه "قارنى ييرتيق كاظم"ين ايدى. او تبريزين ان شرور آداملاريندان ايدى. اونون نظمييه‏ده اولان پرونده‏لرى قتل، اوغورلوق، قوماربازليق، بيچاق چكمك و باشقا جرملردن عبارت ايدى. اودا ساعات ميدانيندا دار آغاجى ايله اعدام اولدو. آذربايجان ملى حکومتينه بعضى بدگمان اولان آداملارين فيكرى ده ياواش-ياواش عوض اولور و انگللرله مبارزه آپاران فرقه‏يه ايمان گتيريرديلر.

مركزى دؤلت او زامانا قدر آذربايجانين شهر و كندلرينه اهميت وئرمه‏ميشدى. تبريز، اورميا، اردبيل و باشقا شهرلر اؤز باشينا بوراخيلميشدى. كوچه، خيابانلاردا توز تورپاق اليندن نفس چكمك اولموردو. شهرلرين آبادانليق خرجلرى فقط تهرانا خرج اولوردو. پایتخت گوندن گونه گؤزللشيردى. خيابانلار، كوچه‏لر آسفالت اولوردو. اوجا مرتبه‏لى ائولر تيكيليردى. آمما ايرانين باشقا شهرلرى او جمله‏دن آذربايجان شهرلرينه اهميت وئريلميردى. ملى حکومت بو باره‏ده ايشلر گؤرملى ايدى. تبريزين پهلوى آدلانان باش خيابانينين آدينى عوض ائديب خالق قهرمانى سردار ملى‏نين آدينى وئرديلر. ستارخان آدينى آلان بو خيابان اونون صاحبينين آدينا لايق اولمالى ايدى. تبريز اهاليسى بير گون سحر تئزدن يوخودان گؤزلرينى آچيب بو خيابانين آسفالت اولماسينين شاهدى اولدو. بو هامييا تعجبلو ايدى. آخى تبريزليلر او زامانا قدر خيابانلارين نئجه آسفالت اولدوغونو گؤرمه‏ميشديلر. ساعات ميدانيندان گولوستان باغينا قدر مسافه جمعى ايکی يا اوچ گونون عرضينده آسفالت اولدو. او گونلر ياخشى ياديمدادير. ماشينلار آسفالتى خيابانا تؤكنده تبريزليلر خيابان بويو صف چكيب فهله‏لرين ايشله‏مه‏سينه تاماشا ائديرديلر. بو تبريزين گؤزل بير شهره چئوريلمه‏سينده ايلك آدديم ايدى. ستارخان خيابانى آينا كيمى شفاف اولموشدو.

 تبريزين گؤزل گولوستان باغيندا بؤيوك شنليك وار ايدى. حکومت باشچيلاريندان دا بو شنليكده اشتراك ائديرديلر. تبريز اهاليسى گولوستان باغينا طرف حركتده ايديلر. بو شنليكده ستارخانين هيكلى بو باغين مركزينده رسمى شكيلده نصب اولاجاقدى. هيكلين آلت ستونو قاباقجادان آماده اولموشدو. موسيقى سسله‌نيردى. لازيمى دانيشيقلاردان سونرا ستارخانين هيكلى ستونون اوستونه نصب ائديلمه‏لى ايدى. ايكى نفر آدام اونو يئريندن ترپه‏ده بيلميردى. كمال آدلى تبريز ورزشكارلاريندان بير جاوان اوغلان ستارخانين هيكلينى چيگنينه آليب نردبان‏لا يوخارى چيخارديب ستونون اوستونه قويدو. بو زامان سوركلى آلقيشلار باشلاندى. بئله‏ليكله آذربايجان خالقى اؤز ملى قهرمانينا اولان وظيفه‏سينى ادا ائتدى. او گوندن سونرا گولوستان باغينا گزمه‏يه گئدن تبريزليلر بو هيكلين قارشيسيندا دايانيب بو ملى قهرمانين مشروطه زامانيندا گؤسترديگى رشادتلرى و رهبرليگى دوشونوردو.

 تبريز هر گون سحر يئنى غلبه ايله گؤزلرينى آچيردى. اونون آلنينداكى غم قيريشيقلارى پارلاق گونشين شعالارى آلتيندا اريمكده ايدى. آذربايجانين چيرپينام قلبى اولان تبريزين يارالارى چوخ آغير ايدى. بو يارالار آذربايجانين هر نقطه‏سيندن باشلاييب بو قوجامان شهرين اؤره‏يينده بيرلشيرديلر. تبريز آذربايجان ايدى، آذربايجان دا تبريز. بو يارالارين درمانى هارادان باشلانسا فرقى يوخ ايدى. آذربايجانين اكثر اهاليسينى كندليلر تشكيل ائديردى. مركزى دؤلت تورپاقدان لعل چيخاردان كندليلرين دردينى درك ائتميردى.

 هله شهريورين اون ايکيسینده فرقه‏نين وئرديگى بيانيه‏ده كندليلر باره‏سينده اؤز فيكرينى سؤيله‏ميشدى. "خالصه يئرلر كندليلر آراسيندا بولونمه‏ليدير". اينديه قدر كندليلر تورپاق صاحبلرى طرفيندن استثمار اولونوب "اليم خمير قارنيم آج" شكلينده ياشاميشديلار. اونلار تورپاقدان گؤتوردوكلرى محصولو دوققوز قسمته بؤلوب ايكى قسمتينى مالكه وئريرديلر. قالان قسمتلريندن ده اربابا بايرامليق، تويوق، قوزو و اربابلارا كسيلن قوربانليق. مباشر و اونون نؤكرلرينين اوچ آيليق خرجى و باشقا وئرگيلر كندليلرى آياقدان سالميشدى. ملى حکومت دوققوزدان ايكى عوضينه دوققوزدان بير وئريلن بهره‏نى تصويب ائله‏دى. بو، ايراندا و آذربايجاندا بهره مالكانه باره‏سينده ايلك قانون اولدو. باشقا وئرگيلرده لغو اولوندو. كندليلر راحات نفس آلماغا باشلاديلار. داها اونلار مالكلر طرفيندن تهديد اولموردولار........

 .........  1325-نجى ايلدن مكتبلرين ابتدائى صينيفلرينده آنا ديلينده تدريس اولونمالى ايدى. بونا گؤره ده درس كتابلارى حاضرلاماق اوچون آذربايجانين ديلچى عالملريندن خصوصى كوميسسيا يارانميش فعال ايش نتيجه‏سينده بو كتابلار چاپدان چيخميش و مكتبلرده  تدريس باشلانميشدى. آذربايجانين آنا ديلينده ساوادلى جاوانلارا احتياجى وار ايدى. آمما بو جاوانلار او زامان بيرينجى كلاسدان فارس ديلينده اوخويوب يازديقلارينا گؤره اؤز آنا ديللرينده اوخويوب يازماقدان عاجز ايديلر. آمما دانشگاهين يئرى بوش گؤرونوردو. آنا ديلينده درس وئرن معلملرين يئرى بوش اولدوغونا گؤره دانشگاه اوجاغينين ياراديلماسى لازيم گليردى. بو ايشى يوبانديرماق اولمازدى. ملى حکومت دانشگاهين تشكيلى باره‏سينده حکم وئردى. آز مدتين ايچينده لياقتلى لازمى آداملار بو ايشه جلب اولدو. ايلك دفعه اولاراق آذربايجاندا ملى دانشگاه اؤز مؤجوديّتينى تاپدى. او گونلر تبريزين بوتون مطبوعاتى بو دانشگاهين پارلاق شعالاريندان يازيرديلار. اؤز آنا ديلينى سئون جاوانلار رغبت‏له بو علم اوجاغينين محصلى اولدولار. او زامانلار بونا اينانمايانلار دا تاپيليردى. "آخى نئجه اولا بيلر تشكيلى بير ايله چاتمايان حکومت دانشگاه يارادا بيلسين؟"، دئينلر اؤز گؤزلريله گؤرندن سونرا اينانديلار و بيلديلر كى، خالقين اؤز ايچيندن چيخان رهبرلرين الينده ان چتين ايشلر آسان اولور. او زامان آذربايجانين گؤركملى يازيچيسى گنجعلى صباحى ده بو دانشگاه‏دا آنا ديلينده ادبيّاتدان تدريس ائتمگه دعوت اولموشدو....

 .... بئله‏ليكله تبريز دانشگاهينين شعالارى فاسد شاهين و اونون دؤلت باشچيسى قوامين گؤزلرينه اوخ كيمى سانجيليردى. اونلار آذربايجاندا اولان حركتين بوتون ايرانا سرايت ائتمه‏سيندن قورخاراق بو قيامى تئزليك‏له بوغماغا جان آتيرديلار. اونلار ملى حکومت باشچيلارينى و بو ايشده فعاليت ائدنلرى متجاسر آدلانديريب آذربايجانى ايراندان آييرماق ايسته‏ينلر كيمى قلمه وئريرديلر. ايكينجى طرفدن آذربايجان دمکرات فرقه‏سى دفعه‏لرله اعلان ائتميشدى:

 "بيز آذربايجاندا ايالت و ولايت انجمنلرينين قورولماسينى طلب ائديريك. مركزى دؤلت بيزيم طلبيميزى قبول ائتمه‏سه مجبوروق بيز آذربايجانى حکومت شكلينده اؤزوموز اداره ائدك".

 بئله‏ليكله مركزى دؤلت آذربايجاندا وجودا گلن يئنيليكلره دؤزه بيلميردى. تبريزده ايكى گؤن كارخاناسى و ايكى كبريت كارخاناسى وار ايدى (ياديمدا قالان). آذربايجان كيمى مهم بؤيوك بير اوستاندا بو كارخانالار اصلاً نظره چارپميردى. جاوانلار بئكارچيليق اليندن انگليسلرين دستورى ايله  تهران- جنوب دمير يولوندا گونده بئش قيرانا ايشله‏مگه چوخ قاباقدان يولا دؤشموشدولر. آمما ملى حکومت آز مدتين ايچينده "ظفر" آدلى توخوجولوق كارخاناسينى ايشه سالدى. بئكارچيليق‏دان تنگه گلميش فهله‏لرين بير قسمتى ايش قازانديلار. يوزلرله عايله‏لرين حياتى نسبتاً ياخيشلاشدى. ايندى ملى حکومتين دوشمنلرى ده بو قوروجولوغا مات قالميشديلار.

 تبريز فيلارمونياسى اؤز ايشينه دوام ائديردى. فيلارمونيانان اؤزونه مخصوص اوركئسترى وار ايدى. تبريزين گؤركملى مغنى و چاليغچيلارى بو اوركئسترده فعاليّت ائديرديلر. گونلر اؤتدوكجه فيلارمونيانين برنامه‏لريده تكميللشيردى. اوركئستره رهبرليك ائدن آذربايجانين گؤركملى بسته‏كارى جهانگير جهانگيروو ايدى. اونون آذربايجان موسيقيسينده بؤيوك رولو اولماقلا برابر جنوبى آذربايجاندا اؤزوندن موسيقى ميراثلارى قويوب گئتميشدير. وطنيميز آذربايجانين مشهور تارزن‌لريندن على سليمى او زامانلار فيلارمونيانين جاوان عضولريندن بيرى اولموشدو.....

 ..... بئله‏ليكله ايلك دفعه آذربايجاندا موسيقيميزين ديرچلمه‏سى اوچون يئنى آدديملار گؤتورولدو. دوغرودان دا آذربايجاندا بو مكتبين يئرى بوش ايدى. بو مكتب نئچه ايللر بوندان قاباق تشكيل اولمالى ايدى. آمما ايرانين شووينيست ايدئيالارينى داشييان مركزى دؤلت آذربايجان خالقينين غدار دوشمنى كيمى رفتار ائديردى. تهراندان آذربايجانا گوندريلن والى‏لر بو خالقين مدنيّتى ايله دوشمن اولان آداملارين ايچيندن سئچيليردى. اونلار آذربايجانا گلندن سونرا موسيقيميزين، ديليميزين، ادبيّاتيميزين بوتونلوكله مدنيّتيميزين آرادان گئتمه‏سينه چاليشيرديلار.

 آذربايجان راديوسو ايشه باشلاميشدى. بو ايراندا ايلك دفعه اولاراق تهراندان سونرا ايران مقياسيندا تشكيل اولان راديو تشكيلاتى ايدى. بو راديونون سسى اوزاقلارا ياييلاراق آذربايجان خالقينين آرزو ايستكلرينى دونيايا ياييردى. ملى حکومتين آذربايجاندا مثلى گؤرونمه‏ميش گؤردويو ايشلرى، هر گون وجودا گلن يئنيليكلرى بو راديونون وسيله‏سيله اعلان ائديردى. بو راديونون موسيقى اوركئسترى اؤز خواننده‏لرينين ملاحتلى سسينى دالغالارا ياياراق عصرلر بويو آذربايجانين بوغولموش سسينى ساوالانين، سهندين قارلى زيروه‏لريندن آشيريب اوزاق نقطه‏لره آپاريردى. تبريز و باشقا شهرلرين شاعرلرى گون-گوندن چيچكلنن شعر صنعتينين عطرينى خالقيميزا تقديم ائديردى. شاعرلر هفته‏ده بير گون گونده‏ليك مؤضوعولارا عايديازديقلارى شعرلرى راديودا اوخويوردولار. بئله بير ادبى شعر گئجه‏لرينين مسئولو شاعر بالاش آذر اوغلو ايدى.

 آذربايجان تئاترينين مؤجوديّتى ملى حکومتدن چوخ قاباق باشلانسا دا بو صنعتين كيفيّتى ايله مركزى دؤلت هئچ بير زامان ماراقلانماميشدير. تبريزده استعدادلى آكتيورلاريميز وار ايدى. اونلار تئاتر صنعتينه واقف اولدوقلارى اوچون اونو هر يول ايله اولسون ياشاتماق ايسته‏ييرديلر. امكانين و مادى وضعيّتين آغير اولماسينا باخماياراق تئاتريميزين گله‏جه‏يى اوچون وار قوه‏لرى ايله چاليشيرديلار. صمد صباحى، عرب‏زاده، حاجى‏زاده، شفيعى، مزدورى، ولى‏زاده، محمدى، ساراخانم، ليلا محسن‏پور و ب. بو يولون يولچولارى ايديلر. اونلار مادى باخيمدان آغير شرايطده اولسالار دا تئاتر صنعتينى جانلى حالدا ساخلاماق ايسته‏ييرديلر. اونلار تبريزين تئاتر صحنه‏سينده بير چوخ پيئسلرى صحنه‏يه قويوب بؤيوك موفقيّتلر الده ائتميشديلر. او جمله‏دن "آرشين مال آلان، مشهدى عباد، آنامين كتابى و بير چوخ درام، كمئديالى اثرلرى صحنه‏يه قويموشدولار. ايندى بو پريشان حالدا فعاليت ائدن تئاتر صحنه‏سينى نظاما سالماق واختى چاتميشدى. اونا گؤره ده ملى دؤلت تئاترى ياراديلدى و معين برنامه‏لرله ايشه باشلادى. آذربايجانين استعدادلى آكتيورلارى بو صحنه‏يه جلب اولوب اؤز هنرلرينى خالقين اختياريندا قويدولار. آذربايجاندا دمکراتيك حركت غلبه چالميشدى. ملى حکومتين نائليّتلرى خالقين نائليّتى اولدوغونا گؤره اقتصادى جهتدن گئريده قالميش، صاحبسيز و يئتيم اوشاقلارين تعليم تربيه‏سى اوچون قرار قبول ائديلدى. بو قرارين قبولو بو دئمك ايدى كى، داها يئتيم اوشاقلار كوچه‏لرده آوارا سرگردان اولوب ديلنچيليك‏له مشغول اولماسينلار

 او زامانلار آذربايجاندا تعليم-تربيه اوجاقلارى و مكتبلر حديندن آرتيق آز ايدى. بو دا مركزى دؤلتين آذربايجانا اؤگئيليك گؤزو ايله باخماسيندان ايره‏لى گليردى. كندلرده وضعيته سون قويماق اوچون قيسا مدتده اوچ يوز اييرمی بئش ابتدائى و سکسن ايکی اورتا مكتب آچيلدى. ساوادسيزليغى لغو ائتمك اوچون اكابرلر تاسيس اولدو. شرقين اوفوقلريندن باش قوزايان گونش آسمانا قالخديغى هر گون يئنى مترقى قانونلارين حياتي كئچمه‏سى دمکراتيك حركتلرين ميدانا چيخماسى انسان قلبينى نوازش ائديردى.

 تبريزده وطن يولوندا قزئتينين نزدينده‏كى شاعرلر مجلسى اؤز ايشينه داوام ائديردى. "شاعرلر مجلسى" كتابى چاپدان چيخميشدى. بو كتاب نفيس ادبى كتاب اولماقلا آذربايجانين حياتدا اولان شاعرلرينين شكيللرى، قيسا حالدا ترجمه حاللارى چاپ اولموشدو. شاعرلر مجلسينه هله ده يئنى عضولر جلب اولماقدا ايدى. محمدعلى فرزانه بو مجلسين قديم اشتراكچيسى اولماقلا فعاليت ائديردى. او، شاعر اولماسا دا ادبى مقاله‏لرله چيخيش ائديردى. وطن يولوندا قزئتى قاباقكي‌لار كيمى چاپ اولوردو. بو قزئت دئمك اولار كى، او زامانين منظم و اطرافلى منتشر اولان قاباقجيل قزئتلريندن بيرى ايدى. اونون صحيفه‏لرينده دونيادا داوام ائدن محاربه‏دن و اونون سياسى وضعيّتيندن گون آشيرى خبرلردن درج اولوردو. سياسى تفسيرلر خبرلر "نظرلى" آدلى بير نفر سياسى يازيچينين طرفيندن انجام تاپيردى. او درين سياسى معلوماتا ماليك ايدى.ستارخان خيابانيندا شوروينين بؤيوك بير دفترى وار ايدى. بو دفترده بؤيوك نقشه‏لر اؤزه‏رينده محاربه‏نين فعاليّتى نشان وئريليردى. هر هفته جمعه گونلرى سياسى مفسر نظرلي‌نين معروضه‏سى اولاردى. بئله زاماندا دفترين ايچى و خياباندا ازدحام اولاردى. نظرلى آذربايجان ديلينده شيرين و گؤزل بيانا ماليك ايدى. خياباندان كئچنلرى اؤزونه جلب ائديردى.

 بير نئچه سطرده رشوت مسئله‏سى باره‏سينده يازماق ايسته‏ييرم. رشوت مسئله‏سى بير جامعه‏نى اوچورما دوغرو آپارا بيلر. بو ايش نه قدر گيزلى اولسا دا خالقين گؤزوندن يايينماز. ملى حکومت جمعى بير ايل ياشادى. بو بير ايل مدتينده من رشوته راست گلمه‏ديم. آمما بير رشوت مسئله‏سى او زامانلار ديلدن-ديله گزيردى. او دا بوندان عبارت ايدى: خارجدن تبريزه گلن بير نماينده‏نين تبريز نظميه‏سينده ايشى وارميش. او نظميه‏يه وارد اولاندا قاپيدا دايانميش بير مأمورا راست گلير. خارجى نماينده بو مأمورى امتحان ائتمك اوچون الينده اولان پولو مأمورا طرف اوزادير. مأمور ائله دوشونور كى، بو آدام اونا ال وئريب گؤروشمك ايسته‏يير. مأمور دا الينى اونا طرف اوزاداندا نماينده‏نين الينده پول اولدوغونو گؤرور. تئز الينى گئرييه چكير. خارجى نماينده‏نين الينده‏كى پوللار يئره تؤكولور. صحنه‏نى بئله گؤرن نماينده حقارت ايله يئره اييليب تؤكولن پوللارى يئردن ييغماغا باشلايير. بو خارجى نماينده اؤز پستوندا دايانان مأمورو يوخ،  ملى حکومتى امتحان ائتمك ايسته‏ييردى. او بيلميردى كى، اينديكى آذربايجان بير ايل بوندان قاباقكى آذربايجان دئييل.  بئله اولسايدى، اييرمی بير آذر قيامى وجودا گله بيلمزدى. شاهلار دؤرونده، اينديه كيمى رشوت عادى بير مسئله اولدوغو اوچون جامعه‏نين بعضى كوتله‏لرى آراسيندا رواج تاپميشدى. او زامانلار بير ايشده استخدام اولان بير شخص آلديغى معاش باره‏سينده يوخ، اونون گليرى اولماغى باره‏سينده دوشونوردو. دؤلت باشچيلارينين اؤزلرى ده گلير(رشوت) اهلى اولدوقلارى اوچون رشوت‏له مبارزه آپارماق يوللارينى دا بيلمك ايسته‏ميرديلر. ملى حکومت زامانيندا رشوت آزارى ايله جدى مبارزه گئديردى. رشوت آلانلار ميدانى اؤزلرينه دار گؤروب بعضيلرى تهرانا روانه اولموشدولار. بعضيلرى ايسه ايشدن آزاد ائديلميشديلر.

 آذربايجاندا هر گون يئنى خارقه‏لر يارانيردى. اقتصادى جهتدن هئچ بير نگرانچيليق يوخ ايدى. امنيت ساريدان اينديه قدر آذربايجاندا بئله بير امن آمانليق اولماميشدى. قولدورلارين بعضلرى تهرانا قاچميش، قاچمايانلار ايسه تبريزين هانسى گوشه‏سينده ايسه گيزلنميشديلر. رييس كلانتريلر ملى حکومت طرفيندن تعيين اولموشدولار. كئچميش رييس كلانتريلرين بعضلرى تهرانا قاچيمشديلار. قاچمايانلار ايسه ملى حکومت ايله همكارليق ائديرديلر. اونلار يئنى تعيين اولموش كلانترى رييسلرينين معاونى كيمى خدمت ائديب چاليشيرديلار. بير زامان ترياك يا شيره چكنلرين مسكنى اولان تبريزين قهوه‏خانالارى اونلارين وجودوندان پاك اولموشدو. نظمييه‏ده يا كلانتريلرده خدمت ائدن آژانلارين دا بير چوخلارى ملى حکومته خدمت ائديرديلر. كلانترى اداره‏لرى كئچميش حالتيندن آيريلميش خالق ايله ياخيندان رابطه ساخلايان اداره‏لره دؤنموشدولر. ملى حکومتدن قاباقكى رييس كلانتريلرى ملاقات ائتمك، اونلارلا گؤروشمك، اؤز دردينى اونلارا چاتديرماق چوخ چتين اولسا دا، ايندى كلانترى رييس‏لرى خالقين گؤروشونه گئديرديلر. اونلار محله‏لرى، كوچه‏لرى دولانيب اهالى ايله ياخيندان رابطه ساخلايير و اونلارلا مصلحت‏لشيرديلر. اهالى ده اونلارى سئويردى.

  .... محاربه‏نين سونو

 1945-نجى ايلين ماى آيينين دوققوزوندا دونيا محاربه‏سى قورتاردى. فاشيزم دونيا خالقلارينين قدرتى قارشيسيندا ديز چؤكدو. بوتون دونيا خالقلارى بو گونو بايرام گونوكيمى قبول ائتديلر. دونيانى قان درياسيندا غرق ائدنلر محكوم اولوب رسوا اولدولار. ايندى دونيا گله‏جگه بويلانيب اؤز طالعى باره‏سينده دوشونوردو. خرابه‏زارا دونموش شهرلر، كندلر و مدنيت اوجاقلارى يئنيدن آباد اولمالى ايدى. او زامان منيم وطن يولوندا قزئتينده چاپ اولان شعريم بئله باشلانيردى:

 آخان چايلار، گور بولاقلار تمليندن دورولدو

 غالبيت بايراميندا ظفر طبلى وورولدو

 تسليم اولدو قارى دوشمن ابديليك اؤلومه،

 گله‏جه‏يين دينج حياتى بخش ائديلدى عالمه.

 بو قانلى محاربه‏دن زيان گؤرموش آذربايجان خالقى دا تبريزده و باشقا شهرلرده بو غالبيت گونونو بايرام كيمى قارشيلاديلار. بو بايرام خصوصى اولاراق وطن يولوندا قزئتينده اؤز عكسينى تاپيردى. بو قزئت او گون خصوصى شماره‏ده قزئتين بيرينجى صحيفه‏سينده استالينين رنگلى پورتيرئتينى چاپ ائله‏ميشدى. محاربه‏نين قورتارماسى ايله بازاردا گون-گوندن باهالانان ماللارين قيمتلرى آشاغى ائنمگه باشلادى. محتكرلر آنبارلاردا اولان ماللارينى آشكارا چيخارتماغا مجبور اولدولار. بئله‏ليكله محاربه نتيجه‏سينده وجودا گلن باهاليق فلاكتى ياواش-ياواش آرادان گئتمه‏يه باشلادى. محاربه قورتارماقلا ايراندا اولان آمریکا و انگليس قوشونلارى ايرانى ترك ائتديلر. آمما شوروى قوشونلارى هله ايراندا ايديلر. آمریکا و انگليس دؤلتلرى آذربايجاندا يارانان ملى حکومتين قانلى دوشمنلريندن ايديلر. اونلار تهراندا مركزى دؤلتين باش وزيرى قوام‏السلطنه‏نى آذربايجانين ملى حکومتينين عليهينه تحريك ائديرديلر. قوام اؤز آغالارينين فرمانينى اجرا ائتمك اوچون قوجا تولكولر كيمى هر گون يئنى حيله‏لره ال آتيردى. آمما آذربايجاندا ملى حکومت طرفيندن گؤرولن ايشلر خالقين بو حکومتدن طرفدارليغى مركزى دؤلتى وادار ائتميشدى آدربايجان خالقينين آرزو-ايستكلرينى رسميتله تانيسين و اونون دمکراتيك حركتلرينى تصديق ائتسين. بونونلا بئله مركزى دؤلتله ملى حکومت آراسيندا دانيشيقلار گئديردى....................   آردی وار