او آذردن بو آذره
21 آذر نهضتیله باغلی خاطرهلریم
(4)
هاشم ترلان
........ باخيشلاريندا بير خالقين اؤز آزادليغى اوغروندا مبارزهسينين عظمتى گؤرونوردو. زندان ديوارلارينين مورگولهين سارى كرپيچلرى اؤز ديشلرينى آغارتسا دا، مبارز آداملارين ارادهسينى گؤروب اونلارين قارشيسيندا ديز چؤكموشدو. بورا جمعيّتين بير گوشهسى ايدى، انسان آرزولارينين ابدى سيناقدان چيخان بير گوشهسى ايدى.
گئجه يارينى كئچميشدى. يئريميز دار اولدوغونا گؤره هامى آياق اوستونده دايانميشدى. بعضىلرى ديوارين ديبينده چومبهليب ديزلرينى قوجاقلاياراق چورتا گئتميشديلر. استنطاق قورتارميشدى. هامى سحرين آچيلماسينى گؤزلهييردى. تبريز آغير يوخودا ايدى. قارين ياغماغى سئيرهلسه ده هله ده داوام ائديردى. خيابانلار، كوچهلر آغ دونا بورونموشدو. نهايت آذان سسى سحرين آچيلماسينى اعلان ائتدى. هاوا ياواش-ياواش ايشيقلانماغا باشلادى. قار كسيلميشدى. آمما هاوا هله ده بوز ايدى. بير آزدان سونرا كلانترينين قاباغيندا بؤيوك بير كاميون داياندى. پنجرهدن باخان دوستاقلار بو كاميونون ندن اؤترو گلديگينى درك ائديرديلر. اون بئش دقيقهدن سونرا بيزى اوتاقدان خيابانا يؤنلتديلر. بيز ياواش-ياواش پيللهلردن دوشوب كاميونا مينمهيه باشلاديق. بير آزدان سونرا كاميون حركت ائديب ساعات قاباغى ميدانينا طرف گئتدى. بيزى هارايا آپارديقلارينى بيلميرديك. بونا گؤره ده هامى ساكت ايدى. كاميون هر طرفه مئيلينى سالاندا مقصدين هارا اولدوغونو گمان ائتمك اولوردو. ساعات قاباغيندان ساغا طرف دؤننده بيزى نظميّهيه آپارديقلارينى بيلديك.
تبريزين كوچه-خيابانلارى كئچن گونلره نسبتاً ساكت ايدى. تهران قوشونلارينين تبريزه وارد اولماسيندان و اونلارين شهره حاكمليگيندن بير اثر يوخ ايدى. چونكى خيابانلاردا عسگر يا دؤلت مأمورلارى گؤزه گؤرونموردو. هاوا دومانليق ايدى. مينديگيميز كاميون تبريز نظميّهسينين قاباغيندا داياندى. بوردادا اوباشلارين دستهلرى وار ايدى. اونلار اوچ گون آدام شكاريندان يورولوب و اؤز صداقتلرينى مركزى دؤلته ثابت ائتمك اوچون بورايا جمع اولموشدولار. بيزى گؤرن كيمى هورا چكيب كاميونو آرايا آلديلار. دوستاقلار كاميوندان دوشمهيه باشلاديلار. اوباشلار بيزه هجوم ائتمك فيكرينده ايديلر. حتى بير نئچه نفرى يومروق، تپيك آلتينا سالديلار. آمما نظميّه مأمورلارى بىنظمليك اولماسين دئيه بيزى اونلارين اليندن آلديلار. تهران قوشونلارينين تبريزه وارد اولماسينا باخماياراق اوباشلارين اكثريّتى هله ده سيلاحلى ايدى. بيز تبريز نظميّهسينه گيرديك. قاپيسى آچيق بير سالون بيزى گؤزلهييردى. قورو و بوم-بوش بير سالون ايدى. هله بو سالوندا باشيميزا نهلر گلهجهگينى بيلميرديك. بو گون آذر آيينين اييرمی ايکيسى ايدى. دوستاقلار بو سالونا وارد اولاندان سونرا اؤز طبيعى حاللارينا گلميشديلر. قيافهلرينده اولان غمگينليك اؤز يئرينى شادليغا، دئييب گولمهيه وئرميشدى. اونلار بو سالونو گؤرن كيمى:
- به، به ياخشى كى، يئريميز گئندير.
ايكينجى نفر:
- اقلاً بورا بير حصير سالماييبلار، بئله ده زندان اولارمى؟
اوچونجو:
- اده، حصير ندير؟ سن بورانين ايشيقليغيندان دانيش. اييرمی دؤرد ساعات قارانليق پيلله آلتيندا اودونلارين اوستونده قالميشام.
بو بؤيوك سالونون دؤرد پنجرهسى وار ايدى. دؤردو ده نظميّهنين حيهطينه آچيليردى. بورا حديندن آرتيق سويوق ايدى. گئجهنى بوردا نئجه كئچيرجهييميز معلوم دئييلدى. هامى دوستاقلار پنجرهلرين قاباغينا ييغيشيب نظميّهنين حيطينه تاماشا ائديريلر. يئمكدن، ايچمكدن خبر يوخ ايدى. بورداكيلارين اكثريّتى دئمك اولار كى، قيرخ سککيز ساعاتدان آرتيق ايدى آج ايديلر. بونا باخماياراق دوستاقلارين روحيهسى ياخشى گؤرونوردو. اونلار بير-بيرلريله شوخلوق ائديب گولوردولر. بير ساعاتدان سونرا دؤرد عدد کهنه، پارا اديال سالونون ايچينه آتديلار.
بيزه بير اديال چاتدى. یئددی نفر اوستونده اوتوردوق. بيز بورايا گتيريلن بيرينجى دسته ايديك. بونا گؤره ده سالونون يوخارى طرفينى ايشغال ائتديك. بير ساعاتدان سونرا آيرى كلانتريلردن ده دوستاقلار گلمهيه باشلادى. بئله كى، گون اورتا زامانى سالون دولموشدو. يئريميز گئتديكجه قيزماغا باشلاييردى.
پنجرهلرين شيشهلرينى تر باسميشدى. هله ده باشقا يئرلردن توتولوب اسير اولانلارى بورا گتيريرديلر. آخشام زامانى تهراندان گلميش قوشونلارين عسگرلريندن نظميّهده گؤرونمهيه باشلادى. بو عسگرلرين بير نفرينى بيز اولان زندانين قاپيسيندا كئشيك قويموشدولار. او سيلاحلى ايدى. بو كئشيكجى قاپينى دوستاقلارين اوزونه آچميردى. فقط تزه دوستاقلار گلنده قاپينين ياريسينى آچيب ايچرى اؤتوروردو. هله اينديه كيمى دوستاقلارى توالئته اجازه وئرمهميشديلر. بو دا اونلارين اعتراضينا سبب اولموشدو. رفع حاجته احتياجى اولانلار قاپينين آرخاسينا ييغيليب قاپينى نه قدر ووروردولارسا جاواب وئرن يوخ ايدى.
آخشام اولموشدو. هر يئر قارانليق اولسا دا بيز اولدوغوموز سالون ايشيق ايدى. سالوندا بوش يئر قالماميشدى. يئر دار اولدوغوندان هامى ديزلرين قوجاقلاييب اوتورموشدو. گئديش-گليش چتين ايدى. ايستى اولدوغونا گؤره دوستاقلار كؤينكلرينى سويونوب لوت دولانيرديلار. بو كيچيك سالوندا ايکي يوز نفردن يوخارى دوستاق وار ايدى. بونا باخماياراق يئنه ده تبريزين هر گوشهسيندن توتولانلارى بورا گؤندهريرديلر.
بيز نظميّهيه گلندن اييرمی دؤرد ساعات كئچيردى. زندان مأمورلاريندان بير نفر ده باشينى سالونا اوزاديب باخماميشدى. هامى سوسوز ايدى. ساده ايچمهلى سودان دا خبر يوخ ايدى. توالئت مسئلهسى بوتون فشارلارى تحتالشعادا قويموشدو. قاپينى نه قدر ووروردورلاسا اهميت وئرن يوخ ايدى. ايكينجى گونون آخشامى دوستاقلاردن كيم ايسه گئجه ياريسى پنجرهلرين بيرينين شيشهسينى چيخارتدى. خلوت اولدوغونا گؤره ائله اورداجا نظميّهنين حیطينه ادرار ائلهدى. بونو گؤرن دوستاقلار پنجرهيه طرف هجوم ائلهديلر. بئله كى، پنجرهنين قاباغيندا نؤبه صفى ياراندى. ايندى دوستاقلارين ايكينجى دردينه ده چاره تاپيلميشدى. او دا پنجرهدن ايچريه وارد اولان يئنى هاوا ايدى. بو دوستاقلارين ان بؤيوك شادليغى ايدى. اونلار اؤز گلجكلرينه اميدوار اولموشدولار. اونلار ائله خيال ائديرديلر كى، دؤلت مسئوللارينين فيكرى دوستاقلارى بو اصول ايله آرادان آپارماقدير. شادليقلارى بونون اوچون ايدى كى، لازيم اولسا يئنه ده پنجرهلرى سينديريب لازيم اولان يئنى هاوايا ال تاپاجاقلار. بونو دا دئمهلىيم كى، زندان مسئوللارى پنجرهنين سينماسينا اعتراض ائتمديلر.
ايندى ماراقلى بوراسى ايدى، دوستاقلار گوندوزلر بو پنجرهدن استفاده ائدهي بيلميرديلر. بونا گؤره ده اونلار آخشام اولوب قارانليغين دوشمهسينى گؤزلهييرديلر. چونكى گوندوزلر نظميّهنين هر طرفى پاسبانلا دولو اولدوغونا گؤره حيا ادرار مسئلهسینه مانع اولوردو.
ائشيكده اييرمی درجه شاختا، سويوق حکمرانليق ائديردى. سحر هاوا ايشيقلاناندا ادرار اولونان پنجرهنين قاباغيندا ياريم متر بوز باغلاميشدى. يئنهده زندان مسئوللارى بونو گؤره-گؤره اعتراض ائتميرديلر. بونو اوچ يوزه ياخين دوستاقلارى بئله بير كيچيك نظميّهنين توالئتينه آپاريب، گتيرمكدن آسان بيليرديلر.
ايكينجى گون، گون اورتادان سونرا ايكى نفر پاسبان ايلك دفعه اولاراق ايچری گيردى. اونلار دوستاقلارين سايينى بيلمك ايستهييرديلر. آمما بير-بيرينه سيخيلان دوستاقلارى سايا بيلميرديلر. بونا گؤره ده دوستاقلارى رديف ايله اوتورماغا مجبور ائتديلر. بير ساعاتدان سونرا اونلار موفق اولوب گئرى قاييتديلار.
آخشام چاغى گون باتاندا معلوم اولدو كى، ايکی گوندن سونرا ايلك دفعه شام وئرمك ايستهييرلر. هامى آج و سوسوز ايدى. گؤزلر قاپييا ديكيلميشدى. دقيقهلر و ثانيهلر اؤتدوكجه دوستاقلارين آج قارينلارى قورولداماغا باشلاميشدى. آمما شامدان خبر يوخ ايدى. دوستاقلارين صبرى توكنميشدى. هاچاندان هاچانا قاباقكى ايكى پاسبان قاپينين آغزيندا گؤروندو. معلوم اولدو كى، خؤركلرى ايكى نفره بير ديزى ايله بير سنگكدن عبارتدير. دوستاقلار ايسه غذانين ندن عبارت اولدوغونا اهميت وئرميرديلر. هر نه اولور اولسون آج قارينلارين قورولتوسونون قاباغين آلسين. ديزيلر پايلاندى. دوستاقلار توتولدوغو واختدان اوچ گون آج اولدوقلارى اوچون آج گؤزلولوكله ايکی نفره بير ديزينى ايچهرى اؤتوردولر. بونو دا دئمهلىيم كى، توتولان دوستاقلارين بعضى عايلهلرى آداملارينين هارادا ساخلانديقلارينى اؤيرهنيب اونلارا ائولردن غذا گتيريرديلر. بو خؤركلر زندانا چاتان كيمى دوستاقلار آراسيندا تقسيم اولوردو. هرهيه يئتيشن نئچه لقمه غذا ايله دولانيب اؤز باشلارينى گيرهلهييرديلر. ايندى زندان طرفيندن وئريلن شامى دوستاقلار اون دقيقهده بيتيريب بيغلارينى ائشمگه باشلاديلار.
دوستاقلار آراسيندا غم-غصه يوخ ايدى. يئرلرى دار، قارينلارى آج، چكديكلرى نفس آغير اولسا دا بونو قيافهلريندن اوخوماق اولموردو. اونلار اؤزلرينى شاد گؤسترمك ايستهييرديلر. اونلار بير ايل منفور شاهين نفسى گلمهين بير محيطده ياشاميشديلار. ايندى او بير ايل آرامليق، آزادليقدان سونرا بو زندان كونجلرى اونلارى ناراحات ائتميردى. دوستاقلارين بو حركتلرى مشهور خالق مثلينى يادا ساليردى:
كئچمه نامرد كؤرپوسوندن قوى آپارسين سئل سنى
ياتما تولكو كولگهسينده قوى يئسين آسلان سنى
ايندى بو دوستاقلار نامرد كؤرپوسوندن كئچمهديكلرينه گؤره زندان كونجلرينه آتيلميشديلار. نظميّه زندانينا گلديگيميز گوندن اوچ گون كئچيردى. يونگول توالئته احتياجى اولان دوستاقلارى مأمورلار اؤزلرى توالئته هدايت ائديرديلر. او گون منه ده نؤبه چاتدى. نظميّهنين حيطينده پاسبانلارا مخصوص قهوهخانا وار ايدى. توالئته گئدن دوستاقلار بو قهوهخانانين قاباغيندان كئچمهلى ايديلر. من توالئتدن قاييداندا قهوهچيدن بير ايچيم سو ايستهديم. قهوهچى اؤزونو بيلمهمزليگه وورموشدو. بو آندا بير نفر پاسبان يئريندن دوروب سو بشكهسينين يانينا گئديب بؤيوك بير قابى سو ايله دولدوروب گتيريب منه وئردى. من او پاسبانى گؤرن كيمى تانيديم. او دا منى سو ايستهينده تانيميشدى. اونا گؤره ده اؤزونه زحمت وئريب منه سو گتيرميشدى. او مهربان كنديندن ايدى. أللی بئش ياشى اولاردى. اوتوز ايل تهراندا آرتشده خدمت ائلهميشدى. ساوادسيز اولدوغونا گؤره گروهبانليق درهجهسيندن يوخارى قالخماميشدى. ملى حکومت زامانيندا آرتشدن استعفا وئريب تبريزده ملى حکومته پاسبان اولموشدو. ايندى ايشلر دؤنندن سونرا يئنه ده خدمتينه داوام ائديردى. آدى مشهدى نوروز ايدى. من اونونلا تهراندان تانيش ايديم. ايندى او الينده باديا قارشيمدا دايانميشدى. من ممنونيّتله سويو اوندان آليب ايچديم. او احتياط ائديب منيمله دانيشمادى. دوستاقلار پنجرهدن باخيرديلار. اونلار اؤز گؤزلريله گؤردولر كى، من پاسباندان سو آليب ايچديم. بونو گؤرن دوستاقلار تعجب ائديرديلر. اونلار ياخشى بيليرديلر كى، بئله بير زاماندا پاسبانلارين ترحملرى تعجبلى مسئلهدير.
دوستاق اولدوغوموز يئر گوندن-گونه داراليردى. شاهپرستلر وضعيّتدن سوء استفاده ائديب باشقالارى ايله عداوتى اولان آداملارى دا توتوب فدائى، فرقهچى آديله كلانتريلره تحويل وئرير و اوردان دا نظميّهيه گتيريرديلر. هله استنطاقدان، محكمهدن خبر يوخ ايدى. نظميّهده بيز دوستاق اولدوغوموز يئردن علاوه باشقا كيچيك اوتاقلاردا وارايدى. او اوتاقلاردادا دوستاقلار وار ایدى. آمما اوردا ملى حکومتين، فرقهنين يوخارى مقامدا اولانلارينى دوستاق ائتميشديلر. بيز اولدوغوموز بؤيوك سالوندا ساده فرقه عضولرى، فدائيلر، مهاجرلر دوستاق ايديلر. فرقه و حکومت باشچيلاريندان فريدون ابراهيمى، غلامرضا جاويدان، اژدر، على فطرت و تهراندان قاچيب ملى حکومته قوشولان بعضى افسرلر باشقا اوتاقلاردا ساخلانيليردى. اونلاردان خبريميز يوخ ايدى.
گونلرين بير گونونده زندانين قاپيسى آچيلدى. اورتا بويلو حديندن آرتيق كؤك بير آدامى ايچرى ايتهلهديلر. او يئره ييخيليب ائله اورداجا يئرينده قالدى. قاپينين آغزيندا بوش يئر اولماديغينا گؤره باشقالارينين اوستونه يخيلميشدى. اونون اگنينده فقط بير گرمكن زيرشالوار، بدنينده بير كؤينك و جليققادان باشقا آيرى بير شئيى يوخ ايدى. ساچلارى قالين اولدوغونا گؤره داغينيق حالدا اوز-گؤزونه تؤكولموشدو. بئلهليكله اونو بير كسه اوخشاتماق اولموردو. او يارالى ناخوش آداملارا بنزهييردى. اوزانديغى يئردن آياغا قالخا بيلميردى.
دوستاقلار ايسه يئرين دارليغيندان بو ناخوش آدامى يوخارييا طرف ايتهلهييرديلر. او اوزانديغى حالدا بيزه طرف سورونوردو. نهايت او بيزه چاتاندا اعتراض ائتمديگيميزى گؤروب بيهوش حالدا قالدى. محمد آدلى بير مهاجر بالاسى بيزيمله ايدى. اونا دئديم:
- محمد زحمت چكيب اونا يئر وئر.
بو يارالى عيبهجر شكله دوشموش هله تانيماديغيميز آدام بيزيم آراميزدا اونا اعتراض اولماديغينى گؤروب آرخاسى اوسته يئره اوزاندى. اونون قوروموش قانلى ساچلارى اوزونه تؤكولدوگونه گؤره تانيماق اولموردو. محمده دئديم:
- آدينى خبر آل، كيمدير!
محمد آدينى خبر آلدى. اونون بوغازيندان چيخان خيريلتى سؤزلرينى دئمگه مانع اولوردو. زحمتله وئرديگى جاواب بو ايدى:
- محمدلو عباسى.
بو آدى ائشيدن كيمى جانيما اوشوتمه دوشدو. اؤزومه سوال وئرديم: دوغرودانمى بو محمدلو عباسيدير. تئز اؤزومو اونون باشى اوستونه يئتيرديم. اوزونه تؤكولن ساچلارينى كنارا چكيب دئديم:
- آغاى محمدلو عباسى؟
او گؤزلرينى آچيب منى گؤرن كيمى يانينا دوشموش قوللارينى قووزاييب بوينوما دولادى. قوروموش گؤزلرى سولاندى خيريلتيلى سسله دئدى:
- حياتيم سنه باغليدير. منه يئتيشمهسن مطلق اؤلهرم.
من:
- اليمدن نهگلسه ائدرم.
- بير آز ايستى سو هاردان اولسا تاپاسان منيم بوغازدان يوخارى باشيمى، ساچلاريمى، اوزومو يوواسان، بدنيمده، هر يئريمده يارام چوخدور.
حؤرمتلى اوخوجولار يقين كى، آغاى محمدلو عباسىنى تانييرلار. من تهراندان تبريزه گلنده وطن يولوندا قزئتينده ايشلهييردى. اؤز ايشينه ياخشى باخماديغيندان اونلاردان اؤزونه خصوصى ماشين ايستهديگيندن و قزئت ادارهسىنين اونا وئرملى ماشينلارى اولماديغينا گؤره ايشدن ال چكميشدى. من اونون يئرينه استخدام اولموشدوم. او عالى ساوادلى يازيچى ايدى. تبريزده چاپ اولان آذربايجان مجللهسينده علمى مقالهلرى چاپ اولاردى. يازيچى اولدوغونا گؤره وطن يولوندا قزئتينين نزدينده تشكيل اولان هفتهليك شاعرلر مجلسىسينده گاه-گاه اشتراك ائدردى. سونرالار ايسه ملى حکومت طرفيندن آنا ديلينده چاپ اولان درس كتابلارينين مسئولو اولموشدو. او آذر آيينين اييرمی دؤردونده درشكه ايله نظميّه قاباغيندان كئچنده شاهپرستلر تانىيير و درشكهدن يئره ساليب كؤتك وورماغا باشلاييرلار. نظميّه قاباغيندا تهراندان گلميش دؤلت عسگرلرى شاهپرستلره قوشولوب محمدلو عباسىنى سرنيزه ايله وورا وورا آلتى يئردن يارالاييرلار. محمدلو عباسى زندانا بيزيم يانيميزا گلنده اونون باشينا نهلر گلديگينى بيلميرديك. او ايندى نظميّه زندانيندا بيزيم يانيميزدا ايدى. مندن داغ سو ايستهييردى كى، اونون يارالارينى يووام. دوغروسو من نه ائدهجگيمى بيلميرديم. آياغا دوروب چوخ چتينليكله دوستاقلارين آراسيندان كئچيب اؤزومو قاپييا يئتيرديم. قاپينين او طرفينده بير فارس عسگرى دايانميشدى. قاپينى گوجله آرالاييب دئديم:
- سركار در مقابل اوچ تومن كمى آب جوش بدهيد. مريض داريم، خيلى ممنون ميشوم. عسگر منيم سؤزلريمه اهميت وئرمهييب قاپينى اؤرتدو. من مأيوس اولمادان يئنه قاپينى آرالاييب دئديم:
- سركار بئش تومان ميدهم. خواهش ميكنم.
او " بئش تومان" آدينى ائشيدن كيمى؛ "صبركن"، دئييب گئتدى. عسگر گئدندن سونرا قاپينى بير آز آچيب باخديم. اوز-به-اوز بير اوتاق وار ايدى. عسگرلرين ياتاق اوتاغى ايدى. اوتاغين اورتاسيندا پريموس وار ايدى. بير آزدان سونرا پريموسون يانماق سسينى ائشيتديم. بير مدتدن سونرا عسگر بئش تومن آليب بير ياغلويده دولو قاينار سو وئردى. دوستاقلار اليمدهكى قاينار سويو ايچمهلى سو بيليب منه طرف هوجوم ائتديلر. اكثر دوستاقلار سوسوز ايديلر. اونلار اليمدهكى سويو قاينار بيليب گئرى چكيلديلر. من اؤزومو چتينليكله سالونون يوخارى باشينا يئتيرديم. اوشاقلار چوخ سئوينسهلر ده تعجب ائديرديلر. بو ايشه نئجه موفق اولماغيما حيران قالميشديلار. محمدلو عباسى هله ده آرخاسى اوسته اوزانميشدى. اونون شاختادان دونموش اوزو، ساچلارى، باشى زندانين ايستى هاواسيندان اريمگه باشلاميشدى. بونو دا دئمهلىيم كى، مركزى دؤلتين عسگرلرى گونون گوناورتا چاغى محمدلو عباسينين پالتارلارينى اگنيندن چيخاريب سويموشدولار. اؤز دئديگينه گؤره او زامانكى پول ايله ايکي يوز تومنليك قالين مخمل پالتوسونو، پئنجك-شالوارينى جليققاسينى، شاپوسونو، آياققابيلارينى آياغيندان چيخاريب، بير كؤينك و بير دار گرمكن ايله نظميّهيه گتيرميشديلر. بارماغيندا قيزيل حلقه وارميش. اونو دا زندانا ساليناندا قاپيدا دايانميش عسگر بارماغيندان چيخارتماق ايستهييرميش، آمما موفق اولماميشدى. ايندى ايستى قاينار سو حاضر ايدى. اونون يارالارينى يوماق لازيم ايدى. بير گون قاباق دوستاقلارين بيرينه ائولريندن ناهار گتيرميشديلر. اونون بوشقابينى آليب محمدلو عباسينين چنهسينين آلتينا توتوب، دستمالى قاينار سويا باتيريب يارالى، قانلى اوزونو يوماغا باشلاديم. شاختادان دونموش يارالارا داغ سو دگديكجه يارالاين اوستو آچيلير و قان آخماغا باشلاييردى. بير آزدان سونرا معلوم اولدو كى، اوزوندهكى يارالار سرنيزه ياراسيدير. هر اوزونده بير سرنيزه ياراسى وار ايدى. بونو دا دئملىيم كى، خوشبختليكدن يارالاردان آخان قان زندانين هاواسينين ايستيليگيندن تئز قورويوب قاسناق باغلاييردى. بئلهليكله داغ سو قورتارانا قدر يارالينين قانلى اوزونو، باشينى يودوم. بير ساعاتدان سونرا محمدلو عباسىنين دوداقلارى سؤز توتماغا باشلادى. صحبت زامانيندا منه دئدى:
- كؤنلوم چاى ايستهيير. بير ليوان چاى ايچسم حاليم دوزهلر.
بيز بئش گون اولاردى نظميّه زندانيندا ايديك. بو مدتده هله دوستاقلار چاى اوزو گؤرمهميشديلر. فيكره گئتديم. من ايندى بير ليوان چايى هاردان تاپيم؟ ناچار قاليب شيشهسى سينميش پنجرهيه چيخديم. دوستاقلارين ادرارى شاختادان دونوب ياريم متردن يوخارى قالخميشدى. آخشامين ايلكى ايدى. پنجرهدن نظميّهنين حيطينه باخديم. بير آزدان سونرا قهوهچى الينده كى، قورى ايله قهوهخانادان ائشيگه چيخدى. فرصتى الدن وئرمهييب دئديم:
- آغا بوردا بير مريض وار، حالى ياخشى دئييل، خواهش ائديرم، بير تومن ناقابل پولا بير ليوان چاى وئرهسيز.
حیط ايشيق ايدى. قهوهچى منه باخيب بير سؤز دئمهدن قهوهخانايا گئتدى. بير آزدان سونرا الينده بير ليوان چاى پنجرهيه طرف گلدى. بير تومنى آليب چايى منه طرف اوزاتدى. دوستاقلار اليمده چايى گؤرن كيمى هامينين آغزى آچيلى قالدى. محمدلو عباسى چايى گؤرن كيمى گؤزلرى ايشيقلاندى. اونون دوداقلارينداكى تبسم اؤز منتدارليغين بيلديريردى. بئلهليكله اونون مزاجى ياخشيلاشيردى. ائرتهسى گون محمدلو عباسينين آدينى سسلهديلر. اونون هله آياق اوسته دورماغا امكانى يوخ ايدى. منه دئدى:
- يئنه سيز زحمت چكين، گؤرون نه دئييرلر. بيزيم ائودن گلميش اولسالار، دئيين منه پالتار گتيرسينلر.
من اؤزومو قاپيا يئتيرنده قاپى آچيلدى. قارشيمداكى قادين محمدلو عباسينين خانيمى ايدى. او منى گؤرن كيمى تانيدى. هراسان حالدا خبر آلدى:
- محمدلو عباسى بورداديرمى؟
- بلى بوردادير. دئيير منه پالتار گتيرسينلر. آراميزدا داها بوندان آرتيق سؤز اولمادى.
او سئوينميش حالدا قاييتدى. گون اورتادان سونرا يئنه محمدلو عباسينين آدين سسلهديلر. من يئنه قاپييا گئتديم. بو آندا قاپينين آراسيندان بؤيوك بيرباغلاما منه طرف اوزاتديلار. قاپى اؤرتولدو. باغلامانين ايچينده پالتودان سواى آلت، اوست پالتارلارى وار ايدى. بونلاردان علاوه بؤيوك قابلامادا قيمه پلو دا وار ايدى. بيز محمدلو عباسي نين قانلى پالتارلارينى اگنيندن چيخاريب تميز پالتارلارلا عوض ائتملى ايديك. آمما اونون قانلى پالتارلارى اگنيندن چيخميردى. گرمكن شالوارى سرنيزه يارالارينا ياپيشيب قوپماق ايستهميردى. نهايت هر جور اولورسا اولسون اونون پالتارلارينى عوض ائلهديك. وضعيتى گئتديكجه ياخشيلاشيردى. گونده بئش ليوان چاى ايچمهسيدى ناراحات اولوردو. محمدلو عباسى دوققوز گون بيزيمله بير يئرده اولدو. اونون تبريزده آدامى چوخ ايدى و بونا گؤره ده تئز آزاد اولدو. او بيزدن آيريلاندا منى قوجاقلاييب دئدى:
- سن ده آزاد اولاندان سونرا حتماً گؤروشهجهييك.
آمما گؤروش امكانى اولمادى. نظميّه زندانىنين وضعيتى گونو-گوندن آغيرلاشيردى. يئرين دارليغينا باخماياراق هر گون يئنى دوستاق گتيريرديلر. نفس آلماق چوخ چتين ايدى. ناخوش اولانلارين سايى گئتديكجه آرتيردى. اسهال توتانلار گوج بلا ايله اؤزلرينى زندانين قاپيسينا يئتيريرديلر. توالئته گئتمهيه امكان تاپماييب ائله اورداجا شالوارينى باتيريردى. بونا گؤره ده قاپى آغزى هميشه پيس قوخو ايله دولو اولوردو. نادر حاللاردا توالئته يول تاپماق اولوردو. سحر آچيلاندا يئنى هاوا اودماق اوچون پنجرهيه چيخديم. بير نفر حيطده دستماز آليردى. سويو اوزونه ووردوقجا سويون شاپيلتيسى منى هيجانا گتيريردى. دؤرد گون اولاردى اوزومه سو دهيمهميشدى. گؤزلريم سوسوزلوقدان آچيلميردى. دستماز آلان آداما حسد آپاريرديم. نهايت او آدامى ياخشى گؤرمهسم ده اوزومو اونا توتوب دئديم:
- آغا ثاوابى وار، او سودان اوزومو يووا بيلسم. نئچه گوندور سو اوزو گؤرمهميشم.
او آدام سانكى منيم سؤزلريمى ائشيتمك ايستهييرميش كيمى اليندهكى آفتابانى گتيريب منه وئرنده اونو تانيديم. اؤتن صحيفهلرده يازديغيم مشهدى نوروز ايدى. اونا ياخشيليق ائتديگيمه گؤره اؤزونو منه منتدار بيليردى. او دئدى:
- من سنه گؤره پستومى داخل زندانا آلميشام. احتياجين نه اولسا منه دئى.
من اوزومو يوماغا باشلاديم. بونو گؤرن دوستاقلار پنجرهيه طرف هجوم ائتديلر. سؤزلرى بو ايدى:
- سن آللاه او سودان بيزه ده وئر.
من اوزومو يويوب آفتابانين سويون اونلارا وئرديم. بئلهليكله بير نئچه آدامين روحو يئنيلندى.
1325-نجى ايلين دى آيى ايدى. تبريزين نظميّه زندانينا گلديگيميز گوندن اون بئش گون كئچيردى. آغير وضعيت اولدوغو كيمى داوام ائديردى. هامينى ساققال باسميشدى. دوستاقلار قاباقكى آداملارا اوخشاميرديلار. بيت، سيركه اؤز قارا كؤلگهسينى ياييردى. سانكى زندان وبا آزارينا دچار اولموشدو. قيافهلرده قاباقكى احوال روحيه يوخ ايدى. دوداقلاردا اولكى تبسملر اؤز يئرينى ياواش-ياواش آجى و كينهلى باخيشلارلا عوض ائديردى. اون بئش گون ايدى دوستاقلاردان حركت كسيلميشدى. آخى بورا زندان دئييلدى. بورا ائله بير جهنمه اوخشاييردى كى، آتشينه، ايستيسينه يوخ، بهداشتين اولماماسينا گؤره دوستاقلار ناراحات ايديلر. اونلار صبرسيزليكله باشقا، رسمى زندانا منتقل اولماقلارينى گؤزلهييرديلر.
نظميّه زندانى فقط بيز اولدوغوموز زندانلا قورتارميردى. بوردا بير چوخ اوتاقلار وار ايدى. بو اوتاقلارا دا دوستاقلارى دولدورموشدولار. اونلارلا بيزيم فرقىميز بو ايدى كى، اونلار ملى حکومتين، فدائيلرين، مهاجرلرين يوكسك رتبهلى مسئوللاريندان ايديلر. بيز ايسه آشاغى سيرادا هله هويتلرى معلوم اولمايان دوستاقلار ايديك. هر حالدا كيچيك اوتاقلاردا اولان دوستاقلارين ياشاييش وضعيتلرى بيزدن قات-قات ياخشى ايدى. اونلارين يئرلرى كيچيك اولسا دا تعدادلارى دا چوخ آز ايدى. هله بيزيم اونلارايله هئچ علاقهميز يوخ ايدى. كيملرين توتولوب توتولماماسينى دا بيلميرديك. فقط بونو بيليرديك كى، آرادان چيخانلار ياخالالاينى قورتاريبلار. اوباشلارين شاهپرستلرين جنايتلرى نتيجهسينده اؤلنلر اؤلوبلر. قالانلارى ايسه زندان كونجلرينده ايديلر. آزادليق عشقى ايله پرواز ائدن گؤيرچينلرين عاقبتى بئله اولموشدو. نهايت اييرمی اوچ گوندن سونرا گؤزلهنيلن او گون گليب چاتدى. بيزى نظميّه زندانيندان "شهر نو" آدلانان زندانا منتقل ائلهديلر. دوستاقلار او قدر شاد ايديلر سانكى آزاد اولوب اؤز ائولرينه گئديرديلر. اونلار هله اؤز عايلهلرى ايله ملاقاتا ناييل اولا بيلمهميشديلر. گونده هر ايكى نفره بير پيتى و بير سنگك وئريرديلر. تبريزده چوخ عايلهلر وار ايدى كى، اؤز آداملارينين توتولماسيندان، ياخود اؤلوموندن خبرلرى يوخ ايدى. اونلار هر يئره گئديب باش ووروردولارسا، هر بير دؤلت ادارهسيندن خبر آليرديلارسا اؤز آداملارينين هاردا اولدوقلاريندان دوزگون خبر آلا بيلميرديلر. حتى نظميّهدن ده اونلارا جاواب وئرميرديلر. يئنى گلديگميز "شهر نو" زندانى اصلينده زندان آدى ايله تيكيلمهميشدى. اوردا دانيشيلان صحبتلره گؤره بورانى پامبيق تصفيه كارخاناسى تيكميشديلر. سونرادان زندانا تبديل اولموشدو. ملى حکومت زامانيندا دا بورا زندان ايدى. او زامانلار تبريزين شاهپرست اوباشلارى بوردا ساخلانيردى. هله دؤلت قوشونلارينين تبريزه گلمهسيندن بير يا ايكى گون قاباق بو شاهپرست اوباشلارى، اوغرولارى يول كسنلرى زنداندان آزاد ائديب اونلارى آدام اؤلدورمك، قتل و غارت اوچون آزاد قويموشدولار. بيزى بو زندانا گتيرنده بوش ايدى. سونرا زندان ياواش-ياواش دولماغا باشلادى. بورا تبريز دوستاقلارينا كيچيك ايدى.
بير آيدان سونرا آذربايجانين باشقا شهرلريندن گتيريلن دوستاقلار بو زندانا اضافه اولاندا يئر دارالماغا باشلادى. هر نه اولاندان سونرا نظميّه زندانيندان ياخشى ايدى. گزيب دولانماغا حيطى و تميز هاواسى وار ايدى. ايكى مرتبهلى ايدى. بيرينجى مرتبهنين ياريسى زندانين آشبازخاناسى ايدى.بيرينجى مرتبهنين ايكينجى ياريسى ايسه بئش يا آلتی اوتاقدان عبارت ايدى. بورادا آدلى، سانلى فرقه، و يا ملى حکومتين آداملارى اولوردو. يوخارى مرتبه ايسه او طرف، بو طرفينده چوخلو زندان سلوللارى و آراسيندا راهرو وار ايدى. بيزيم اولدوغوموز سلول ايكينجى مرتبهده يئرلشيردى. بورانين ائشيگه پنجرهسى يوخ ايدى. تاواندا كيچيك بير باجاسى واردى. اوستو شيشه ايله اؤرتولموشدو. گئجه-گوندوز بوردا لامپ يانماسايدى، گؤز-گؤزو گؤرمزدى.
سلولوموز اييرمی كوادرات متر اولاردى. بوردا اوّللر يئريميز گئن اولسا دا نئچه گوندن سونرا دوستاقلارين تعدادلارى قيرخ نفره يئتيشدى و يئر دارالدى. سلولون اورتاسى دا دولموشدو. بيزى شهرنو زندانينا گتيرنده گون باتميشدى. هله زنداندا كيملرين اولوب اولماماسيندان خبريم يوخ ايدى. هر نئجه اولورسا دا سحره چيخديق. من حيطه چيخماغا تلهسيرديم. نظميّهدن سفرهميزده قالان ياوان چؤركدن بير-ايكى تيكه آغزيما آليب زندانين حيطينه گلديم. ساعات دوققوز اولاردى. هاوا حديندن آرتيق سويوق اولسا دا گونش اؤز پارلاق شعالارينى زندانين هر طرفينه يايميشدى. دوستاقلار حيطده ايكى-بير، اوچ-بير گزيرديلر. فقط سكوتو پوزان دودلاقلاردان قوپان دانيشيق سسلرى، آتيلان آدديملردان اوجالان آياق تاپپيلتيلارى ايدى. قيافهلردن حزن كدردن علامت گؤرونموردو. بعضاً نارين-نارين ائشيديلن گولوش سسلرى قهقههيه چئوريليب زندانين ديوارلارينى تيترهديردى. باخيشلاريندا بير خالقين اؤز آزادليغى اوغروندا مبارزهسينين عظمتى گؤرونوردو. زندان ديوارلارينين مورگولهين سارى كرپيچلرى اؤز ديشلرينى آغارتسا دا، مبارز آداملارين ارادهسينى گؤروب اونلارين قارشيسيندا ديز چؤكموشدو. بورا جمعيّتين بير گوشهسى ايدى، انسان آرزولارينين ابدى سيناقدان چيخان بير گوشهسى ايدى. من اييرمی اوچ گون نظميّه زندانيندا حركتسيز قالان بدنيمين، عصبلرى آچيلسين دئيه ايرى آديملارلا حيطين بو باشيندان او باشينا آدديم آتيرديم. بوردا تانيديغيم آداملار چوخ ايدى. هله هئچ كيمله گؤروشمهميشديم. قارشيما چيخان بيرينجى آدام صمد صباحى ايدى. او ملى حکومتين ملى تئاترنين هم رهبرى، هم ده رئژيسسورو اولموشدو. بيز گؤروشدوك. بيرليكده گزمهيه باشلاديق. بيرينجى سواليم بو اولدو:
- بالاش آذر اوغلوندان، على تودهدن خبرين وارمى؟
- على تودهنين جولفايا طرف گئتديگيندن خبريم وار. آمما بالاش آذر اوغلوندان خبريم يوخدور.
- گنجعلى صباحىدن نئجه؟
- او هله گيره كئچمهييب.
صمد صباحى ده اوتايدان گلن مهاجرلردن ايدى. او گنجه شهرينده ياشاميش، آكتيورلوق مكتبينى قورتاريب اوردا دا صحنهيه چيخميشدى. استعدادلى آكتيور اولدوغونا گؤره ايرانا گلندن سونرا تبريز تئاتريندا وئژيسسورلوق وظيفهسينده ايشلهميشدى. ملى حکومت تشكيل اولاندا آذررايجان تئاترينين رهبرى اولموشدو. صمد صباحىنين تئاتر، قسمتينده خدمتلرى چوخ اولموشدور. او بير چوخ دهيرلى اثرلره رئژيسسرلوق ائديب صحنهيه قويموش و تاماشاچيلارين رغبتينى قارانميشدى. جليل محمدقلىزادنين "آنامين كتابى" آدلى درام اثرى اونون تبريزده تاماشايا قويدوغو سون اثر ايدى. زنداندان آزاد اولاندان سونرا تهرانا گليب لالهزار خيابانيندا اولان تئاترلاردا رئژيسسورلوق ائتميش و حياتىنين سون زامانلاريندا سينما عالمينه وارد اولموش بير نئچه دهيرلى فيلم اثرلرى ياراتميشدير. صمد صباحى لايق آكتيورلار دا يئتيرميشدير. اونون تعليم وئرديگى هنرمندلر سونرالار تئاتر صحنه ميزين زينتى اولاراق بو صنعتين پارلااق اولدوزلارى اولموشدولار.
ايندى ايكيليكده تبريز زندانيندا قدم ووروردوق.
ناهار زامانى اولدوغونا گؤره دوستاقلار اؤز سلوللارينا گئتيريلديلر. تبريز زندانينين خؤرهگى آجيناجاقلى، اكثراً دادسيز آشدان عبارت اولوردو. هفتهده بير يا ايكى دفعه آبگوشت وئريلنده دوستاقلارين چوخو خؤرهگه ال ده وورموردولار. آدى آبگوشت اولسادا گوشتدان خبر يوخ ايدى. سويو ايسه آبى رنگينه چاليردى. دوستاقلار آبگوشتو گؤرنده اشتهالارى كور اولوردو.
نظميّه زندانيندان چيخديغيميز گوندن تقريباً اون بئش گون كئچميشدى. آذربايجانين باشقا نقطهلريندن توتولانلارين آياقلارى زندانا آچيلميشدى. ميانادان، مرنددن، سارابدان، اهردن، كلئيبردن، ماراغادان، كيچيك، بؤيوك كندلردن اسير اولانلارى دسته-دسته شهرنو زندانينا منتقل ائديرديلر. سلوللاردا يئر گوندن گونه داراليردى. بهداشت مسئلهسى گرگين حالا دوشموشدو. دوستاقلارين پالتارلاريندا جوجولر تيفوس آزاريندان خبر وئريردى. زندان مسئوللارى بو ايشه چاره تاپا بيلميرديلر. نهايت يئنى بير تشبّثله يئر دارليغينى نسبتاً ده اولسا حل ائتديلر. زندانا ياپيشيقلى گئنيش بير ساختمان وار ايدى. بورانى زنداندان آييران بير ديوار وار ايدى. بو ديوارى اوچوروب اورانى زندانا بيرلشديرديلر. سونرادان دوستاقلارى باشقا شهرلردن بورا منتقل ائتمگه باشلاديلار. بو يئنى زندانا "پامبيقچى بازارى" دئييرديلر. بورا بير نئچه سلولدان و گئنيش بير فضادان عبارت ايدى. اون گوندن سونرا بورا دا آغزينا كيمى دولدو.
بير گون كلئيبردن بؤيوك بير دسته گتيرديلر. بو دستهدن ايکي نفر ده بيزيم سلولا وئريلدى. بونلارين بيرى ملّا ايدى. باشينا امامه عوضينه عرقچين قويموشدو. چيگينينده سارى عباسى وار ايدى. من يوخاريدا يازميشديم كى، عميم تهراندان، تبريزه گلندن سونرا كلئيبره تامينات رئيسى گئتميشدى. مركزى دؤلتين قوشونلارى آذربايجانا سوخولاندان سونرا اوندان خبريم يوخ ايدى. بونا گؤره ده نگران ايديم. ايندى كلئيبردن ايکی نفر بيزيم سلولا وارد اولاندا سئوينديم. عميمدن سوراغ توتماق ايستهييرديم. آمما هله واختى دئييلدى. اونلارا استراحت لازيم ايدى. ائرتهسى گون ملّانين يانيندا اوتوردوم. صحبتين اوستون آچماق اوچون اوندان خبر آلديم:
- سيز كلئيبرين تأمينات رييسينى تانىييرديز؟
او دقتله اوزومه باخيب جاواب وئردى:
- خير تانيميرديم.
من ملانين وئرديگى جاوابدان قانع اولماديم. آخى بورا زندان ايدى. من اونون اعتمادينى قازانمالى ايديم. بئله بير شرايطده تانيماديغى آداما دوزگون جاواب وئره بيلمزدى. بونو نظره آلاراق دئديم:
- سيز مندن احتياط ائتمهيين. كلئيبرين تأمينات رئيسى منيم عميم ايدى. آدى بابا فاميلياسى توشىدير. من اوندان نگرانام. اونون اؤلوب، قالديسيندان خبريم يوخدور. سيز اونو تانييرسيز. خواهش ائديرم اوندان منه بير خبر وئرين.
ملّا بير آز يومشالميشدى. دؤورهميزده اولان دوستاقلارا گؤز آلتى باخيب ياواشجا دئدى:
- عمينيزدن نگران اولمايين، ساغ و سالاماتدير.
من سوروشدوم:
- هاردان بيليرسينيز؟
- بو بارهده سونرا دانيشاريق.
گوناورتادان سونرا ملّانى حيطده تك گؤروب اونا قوشولدوم. بيرگه دولانماغا باشلاديق. من اونون اوزونه باخماغيندان باشا دوشدو كى، عميم بارهده اولان صحبتين آردينى گؤزلهييرم. او دئدى:
- كلئيبر كيچيك يئردير. اوردا هامى بير-بيرينى تانيير. من ده سنين عمينى تانييرديم. او نئچه گون قاباق بير دسته فدائىايله ملى حکومتين عليهينه مبارزه ائدن خانلارين، اربابلارين خرابكارليقلارينين قاباغينى كسيب و اونلارى توتماقدان اؤترو حركت ائتميشديلر. خرابكارلار داغلاردا، مئشهلرده يووا سالميشديلار. بو يئرلر جولفا يولونون اطرافيندا يئرلشيردى. سنين عمين ملى حکومت آداملارينين جولفايا طرف گئتديكلرينى گؤروب ايشدن خبردار اولموشدو. او دا اؤز فدائى دستهسيله اونلارا قوشولوب اوتايا كئچيبلر.
ملّا بو سؤزلرى دئييب منه باخدی. او بو باخيشلا دئمك ايستهييردى سنين عمينين احوالاتى بئله اولوب. من دريندن بير نفس آلديم. داها عميم ساريدان نگرانچيليغيم رفع اولموشدو.
عميم باكىدا اورتا مكتبى قورتاريب معلم اولموشدو و اوردا ائولهنيب سونرا بيزيمله ايرانا گليب كندده منيم كيمى اوچ ايل قوزو اوتارماغا مشغول اولموشدو.
اونونلا زندان حيطينده قدم ووروردوق. فرصتى غنيمت بيليب خبر آلديم:
- كلئيبرده شاهپرستلر طرفيندن اؤلدورولن آداملار چوخدورمو؟
او جاواب وئردى:
- بلى چوخدور.
- تعدادلارين دئيه بيلرسنمى؟
-يوخ، بو بارهده بير سؤز دئيه بيلمرم. آمما بونو بيليرم كى، اؤلن چوخدور.
ائرتهسى گون حيطه گئدركن پيللهلرى اوزو آشاغى دوشنده آذربايجانين مشهور شاعرى على فطرتى گؤردوم. او ديواردان ياپيشيب پيللهلرى بير-بير ائنيردى. قوجالديغيندان علاوه هم ده خسته ايدى. اونو زنداندا گؤرمهگيمه تعجب ائديرديم. بونون اوچون ده سالام وئريب دئديم:
- آغاى فطرت سيز ده بورداسيز؟
او باشينى ترپهديب جاواب وئردى:
- بلى من ده بوردايام.
من اونون قولوندان توتدوم و پيللهلرى ائنمگه باشلاديق. اونون آدديملارى آهسته ايدى. من ده اونونلا آياقلاشيب آهسته آدديم گؤتورملى ايديم. ايلك صحبته على فطرت باشلادى. او منه خطاب ائديب دئدى:
- آغاى حسنزاده، يئنه ده بيز مشروطهده اولان كيمى شكست يئديك. يئنه ده شاهلارين، شووينيستلرين قوربانى اولدوق.
بو سؤزلرى على فطرتدن ائشيتديگيمه گؤره اونا اولان احتراميم داها دا آرتدى. من اينديه قدر اونونلا بئله خصوصى دانيشماميشديم. من على فطرتى فقط هفتهده بير گون شاعرلر مجلسينده گؤروردوم. او، قدرتلى شاعر ايدى. عروض وزنينده يازاردى. يازديغى شعرلر عرب و فارس سؤزلرىايله دولو اولاردى. او زامانلار من گنج اولدوغوما گؤره بئله شاعرلرين مترقى آدام اولماقلارينا اينانمازديم. ايندى اونون ديليندن ائشيتديگيم، "شاهلارين، شووينيستلرين قوربانى اولدوق"، سؤزوندن تعجب ائديب اؤز فيكريمى دگيشديرمهلى اولدوم. ايندى من على فطرتى ملى بير شخص گؤروردوم. اونون شاهلارى شووينستلرى اؤزونه و خالقينا دوشمن بيليب بو يولدا مبارزه ائديب زندانا دوشدويونو گؤرنده اونونلا داها ياخيندان تانيش اولماغا سعى ائديرديم. من تبريزه گلمهميشدن قاباق "وطن يولوندا" قزئتى مشروطه سركردهسى ستارخان بارهسينده مسابقه قويموش و جايزهلر تعيين ائتميشدى. بو مسابقهده شاعرلرين چوخو اشتراك ائديب ستارخانا شعرلر يازميشديلار. آمما بو بيرينجى جايزهنى آپاران على فطرت اولموشدو.
هاوا خوش اولاندا دوستاقلارين هاميسى حيهطه چيخيرديلار. بئله زاماندا اوتاقلاردا هئچ كيم تاپيلميردى. حیط كيچيك اولدوغونا گؤره دوستاقلارا دارليق ائديردى. هامى ايكى-ايكى، اوچ-اوچ ياخود دؤرد-دؤرد بير-بيرينين يانيندا حركت ائديب صحبته مشغول اولوردولار. ملى حکومتين دادستانى فريدون ابراهيمي نین دستهسى و اونونلا حركت ائدن دوستاقلارين سايى هاميدان آرتيق اولوردو. اونون باشينا ييغيلانلارين اكثريّتى مشاورتدن استفاده ائدنلردن عبارت ايدى. فريدون ابراهيمى حقوقى مسئلهلره واقف اولدوغونا گؤره دوستاقلارا مصلحتلر وئريردى. اونلارا يول گؤستريب استنطاقدا، محكمهده نئجه حركت ائتملى اولدوقلارينى تاپشيريردى. فريدون ابراهيمى زنداندا اؤز وقارينى ايتيرمهميشدى. اونو هر ايكى گوندن بير دفعه استنطاغا آپاريرديلار. بوندان معلوم اولوردو كى، مركزى دؤلت اونا نه قدر اهميت وئرير. بيزيم سلولوموز اونلارينكيندان آيرى اولدوغونا گؤره استنطاقدا گئدن سورغو سواللاردان خبريميز اولموردو. او ملى حکومتين زامانيندا گئيديگى پالتارلارلا (پئنجك، شالوار) دولانيردى. دوستاقلارين ايچينده هاميدان چوخ احترام صاحبى ايدى. من على فطرتله زندان حيطينده دولاناندا فريدون ابراهيميننين گؤزلرى على فطرته توخوندو. او يانينداكى دولانديغى آداملاردان آيريليب بيزه طرف گليب على فطرتى قوجاقلادى. اوندان حال احوال توتدو. ناخوش اولدوغونو گؤروب اونا اورك-ديرك وئريب دئدى:
- فيكر ائلهمه، يامان گونون عؤمرو آز اولار.
او، على فطرتله احتراملا دانيشيردى. آخى على فطرتى بوتون آذربايجاندا تانيمايان آز تاپيلاردى. او اؤز اؤلمز شعرلرىايله شاعرلر شاعرى اولموشدو.
زنداندا اؤزونه حؤرمت قازانان دوستاقلاردان بيرى ده غلامرضا جاويدان ايدى. اونون اگنينده اوزون پالتو، باشيندا شاپو آدلانان پاپاق وار ايدى. افسوس كى، بيز فقط اونون ظاهرين گؤروردوك باطنى بيزه نامعلوم ايدى. اونون سينهسنيده چرپينان اورك او قدر بؤيوك ايدى كى، وجودونو فقط مبارزه ميدانلاريندا گؤرمك اولاردى. غلامرضا جاويدان ملى حکومتين قوشون سرهنگى ايدى. ملى حکومتين تشكيلينده بؤيوك رولو اولموشدو. اربابلار و خالق دوشمنلرى ايله مبارزه آپاران اوردولارا باشچيليق ائتميشدى. مركزى دؤلت بو شخصى ياخشى تانييب اوستونه بارماق قويموشدو. اونو دا فريدون ابراهيمى كيمى تئز-تئز استنطاغا آپاريرديلار. غلام رضا جاويدان اينام و ايمان درياسى اولماقلا آذربايجانا و خالقينا بؤيوك محبت بسلهييردى. زندان حيطينده آدديم آتاندا دوداقلاريندا اولان تبسم قطع اولموردو. من يئنه گلن صحيفهلرده بو قهرمانين بارهسينده يازاجاغام.
آذربايجاندا باش وئرن اييرمی بير آذر قيامى بوتون ايران خالقلارينين دقّتينى اؤزونه جلب ائتميشدى. خصوصاً ايران آرتشينده خدمت ائدن افسرلرين گؤزلرى آذربايجانا ديكيلميشدى. آزادليق عشقى ايله يانان بو جاوان افسرلر اؤز مقاملارينى جانلارينى خطره سالاراق آذربايجاندا ملى حکومتين قوشونلارينا قوشولوردولار. حتى جودى آدلى بير جاوان خلبان سوردويو طيارهنى اوزو ايله برابر زنگانا قدر آپارا بيلميشدى. بنزينى قورتارديغينا گؤره شهرين كناريندا يئره اوتورموشدو. بو احوالاتدان خبر توتان زنگانليلار اونون پيشوازينا گئديب گول و چيچكله شهره گتيرميشديلر. بئله افسرلرين سايى تبريز زندانيندا چوخ ايدى. سرگرد "ميزانى" و سروان "وفائى" ده تهران قوشونوندان آيريليب ملى حکومت قوشونلارينا ملحق اولان افسرلردن ايديلر. اونلار دا باشقا دوستاقلار كيمى زندان حيطينده قدم وروردولار. سرگرد "ميزاني نين" دوداقلاريندان تبسم اسكيك اولمازدى. بعضى زامانلار اونون گولوش سسلرينى نئچه آدديم اوندان آرالى اولانلار دا ائشيديرديلر. آمما سروان وفائى هميشه تفكر عالمينده اولانلار كيمى نظره گليردى. بئلهليكله تبريز زندانى اؤز تاريخى گونلرينى ياشاييردى. من هر گون سحر على فطرتين سلولونا گئديب اونونلا بيرگه زندانين حيطينه قدم وورماغا چيخارديق. صحبتلريميزين چوخو شاعرلر مجلسيندن، شاعرلردن، وطن يولوندا قزئتيندن گئديردى. على فطرت شاعر جعفر خنداندان و اونون انسانى اخلاقيندان چوخ دانيشيب تعريف ائدردى. اونون ادبى معلوماتيندان، شاعرليك قلميندن، شاعرلر مجلسينى اؤز قايداسيندا اداره ائتمگيندن آغيز دولوسو دانيشاردى. گونلر اؤتدوكجه على فطرته آرتيق علاقه تاپيرديم. او قوجا، آريق، قدى اوزون اولدوغونا باخماياراق، مريض اولسا دا هردن بير يئرى گلنده دوداقلاريندا اويناشان نارين گولوشلرى گؤرنده خوشحال اولوردوم. على فطرت مشروطه زامانيندا ستارخانين، باقرخانين فعاليتيندن، تبريزين او زامانكى سياسى جريانلاريندان، مبارزه ميدانلاريندان دانيشديقجا منى حئيران ائديردى. او دئيردى:
- من او زامانلار جاوان ايديم. مشروطه انقلابينى گؤرمهسهيديم، نه مندن شاعر چيخاردى، نه ده بير سياسى خادم.
حیطده دوستاقلارين سايى گئتديكجه آزاليردى. ناهار واختينا آز قالديغينا گؤره اؤز اوتاقلارينا چكيليرديلر. على فطرتى سلولونا آپاريب اؤزوم حيطه قايیتديم. ايرى آدديملارلا يئريمگه باشلاديم. حيطين خلوت اولدوغوندان استفاده ائديب او باشدان بو باشا نئچه دفعه يويورمهيه باشلاديم. زندان حيطينين بير طرفينده اوستو اؤرتولو قاباغى آچيق بير يئر وار ايدى. اورا دقتله باخاندا بير تنديرين اولدوغونو گؤردوم. دايانيب دقتله تاماشا ائتمگه باشلاديم. بو تنديرين بوردا نه اوچون قويولدوغونا تعجب ائديرديم. تندير زنداندا نهيه لازيمدير؟ بو خياللار منى هر زامان دوشوندوروردو. نهايت بير نفردن خبر آلديم. او دئدى:
- بو تنديرى اوندان اؤترو بوردا قويوبلار كى، پالتارلارى بيتلى، سيركهلى دوستاقلار پالتارلارينى سويونوب بوردا چيرپسينلار.
من ايندى باشا دوشوردوم. يئنه خبر آلديم:
- آخى يانماميش سويوق تنديرده نئجه پالتارلارى چيرپيرلار؟ نه اوچون بو تنديرى يانديريب اود سالميرلار؟
او جاواب وئردى:
- بونو گرك زندان مسئوللاريندان خير آلاسان.
بو زامان بو بارهده دوزلميش بير مثل ياديما دوشدو:
"بير گون بيتلره خبر گلير كى، پالتارلارى بيتلهييرلر. بيتلر جاواب وئرير:
- گؤزه گؤروننلر گئدر.
خبرچى يئنه دئيير:
- پالتارلارى تنديرده چيرپيرلار.
جاواب وئرير:
- آياغى سوروشنلر گئدر.
- حتى پالتارلارى قازانا دولدوروب اوجاق اوستونده قايناديرلار.
بو زامان بيتلر ال-آياغا دوشوب دئييرلر:
- ائله ده دئيين قيرغيندير ده!".
بهداشتدان خبر اولمايان تبريزين "شهر نو" زندانى اوزون ايللر بويو دوستاقلارين مسكنى اولوب. اونون هر نقطهسينده اؤزونه يئر ائلهميش، يووا سالميش پارازيتلر دوستاقلارين حياتينى خطره سالماقدان اؤترو حاضر آماده اولدوغو حالدا زندان مسئوللارى بو کهنه تنديرى ده يانديرماق ايستهميرديلر. بونا گؤره ده دوستاقلارين حياتينى هدهلهين تيفوس آزارى قول قاناد آچيردى.
1325-نجى ايلين بهمن آييندا ناهاردان سونرا بير عده يئنى وارد دوستاقلاردن بيزيم سلولا گتيرديلر. بو دوستاقلارين آراسيندا عباس مليحىده گؤرونوردو. من اونو گؤرن زامان اؤز-اؤزومه دئديم كى، عباس مليحى فرقه زامانيندا مغضوب اولدو، شاه زامانيندا دا. اونونلا گؤروشوب اؤز يانيمدا يئر وئرديم. بير آز صحبتدن سونرا خبر آلديم:
- توتولماغينيز بارهده دانيشين.
او بير آز فيكره گئديب دئدى:
- سونرا سنه دانيشارام.
دوغروسو من عباس مليحيدن بدگمان ايديم. قارشيميزدان اؤتوب كئچن توفانلاردان اونون نئجه چيخديغينى بيلميرديم. ملى حکومت زامانى حومهنين تبليغات كوميسيونوندا ميرحسينين اونون عليهينده آپارديغى تبليغات عباس مليحيده پيس روحيه ياراتديغينى بيليرديم. ايندى آذربايجاندا وجودا گلن بو چئوريليشدن سونرا اونون فيكرينده اولان دگيشيكلرى بيلمك ايستهييرديم. چونكى او منى هاميدان ياخشى تانييردى. منيم پروندهمده بؤيوك تاثير وجودا گتيره بيلردى.
هاوا بولودلوق اولسا دا قاردان، ياغيشدان خبر يوخ ايدى. تبريزين "شهر نو" زندانينا گلندن سونرا ملاقاتلار باشلانميشدى. دوستاقلارين ائولريندن عايلهلرين گتيرديكلرى قالين قيش پالتارلارى هامينين اگنينده ايدى. هردن بير محكمهيه يا استنطاغا چاغيريلان آداملارين آدلارى سسلهنيردى. بو آندا فريدون ابراهيمىنين، بير آز سونرا ايسه غلامرضا جاويدانين آدلارينى چاغيرديلار. اونلار حيطده دولانديقلارى آداملاردان آيريليب اؤز اوتاقلارينا گئديب پالتارلارينى عوض ائديب زندانين حيطيندن چيخديلار. بو ايكى نفرين آدلارى هاميدان آرتيق چاغيريليردى. فريدون ابراهيمى هر ايكى يا اوچ گوندن بير استنطاغا گئديردى. هاوا بولودلوق ايدى. گؤزلريم عباس مليحىيه ساتاشدى. دوننكى صحبتين آردينى دانيمشاسينى ايستهديم. او هوسله دانيشماغا باشلادى:
"اؤزون ياخشى بيليرسن كى، ميرحسين منله پيس رفتار ائلهدى. او منيم آبيريمى آپاردى. منيم اونونلا مبارزه آپارماق فيكريم يوخ ايدى. آمما ايشلرين عوض اولماسى، دگيشيكليگين وجودا گلمهسى منى اوندان انتقام آلماغا وادار ائلهدى. آذرين اييرمیسينده اونون عليهينه اقدام ائتمك قرارينا گلديم. بيز تبريزده آدلى-سانلى بير عائلهييك. عائلهمين فرقهده عضوو اولدوغومدان خبرى يوخ ايدى. عين حالدا اولدوغوموز محلهنين اوشاقلارى دا بو بارهده هئچ نه بيلميرديلر. فقط بير نئچه نفر بيليردى. بيزيم محلهميزده نئچه نفرين توفنگى وار ايدى. منيمله ياخين ايديلر. اونلارا دئديم:
- من بير نفر فدائى تانىييرام، توفنگى واردير. گئدهيين اونون سوراغينا. ميرحسينين فدائى اولماسينى يالاندان دئديم. اونلار دا منيم سؤزلريمه اينانديلار. بيز ميرحسينين قاپيسينى دؤيدوك. آناسى قاپينى آچدى. اون نفر الى سيلاحلى آدامى گؤرن كيمى آناسينين رنگى قاچدى. من آجيقلى حالدا دئديم:
- ميرحسينه دئيين چيخسين ائشيگه!
آناسى يالوارماغا باشلادى:
- باشينيزا دؤنوم، قادانيزى آليم. منيم اوغلومون گناهى وارسا، منيم بو آغ بيرچكلريمه باغيشلايين.
ميرحسين ائولى ايدى. آروادى قاپييا چيخيب او دا يالوارماغا باشلادى. من دئديم:
- ميرحسين ائشيگه چيخماسا اؤزوموز ايچرى گيريب هانسى دئشيكده اولسا تاپاجاغيق.
اونلار ايسه آغلايا-آغلايا يالوارماقدا داوام ائديرديلر. بو اثنادا ميرحسينين اؤزو قاپيا چيخيب دئدى:
- آغاى مليحى، من سنه پيسليك ائلهميش اولسام دا، سن منه ياخشيليق ائله، منى باغيشلا. مردانهليك ائله.
ميرحسينين بو سؤزو منى كؤيرلتدى. من قاپينى اؤرتوب يولداشلاريما دئديم:
- داها بسدير گئدهيين.
بيز قاييتديق، آمما سيلاحلى يولداشلاريم مندن ال چكمهديلر. اونلار دئييرديلر:
- سن بيزى اله سالميسان، بيزى اويناديرسان؟ دئييردين او فدائيدير، سيلاحى واردير، بس هانى؟ ايندى معلوم اولور سن اؤز خيردا حسابلاريندان اؤترو بيزى اورا چكيبسن.
من اوندان قورخوردوم كى، منيم ميرحسين ايله اولان دانيشيغيمدان فرقهچى اولدوغوم آشكار اولسون. اونا گؤره ده ميرحسين گيلين ائولرين ترك ائتديك. سونرادان بير نفر منيم فرقهچى اولدوغومو اونلارا دئيير. نئچه گوندن سونرا منى گليب حبس ائتديلر".
ايندى منه مليحينين توتولوب زندانا گلمهسى آيدين اولموشدو. من سؤزومه داوام ائديب سوروشدوم:
- اؤز عمليندن راضيسانمى؟
دئدى:
- يوخ، من گرك انتقام فيكرينده اولمايايديم. بئله اولسايدى، ايندى زنداندادا دئييلديم.
زندانا گلن گوندن عايلميزدن، كنديميزدن حتى آلانبيراغوش ماحاليندان هئچ بير خبريم يوخ ايدى. اورالاردا بو بحران بو دگيشيكليكدن سونرا وضعيتين نه يئرده اولدوغونو بيلميرديم. نئچه گوندن سونرا مهرباندان گلن دوستاقلار منيم نگرانچيليغيما سون قويدولار. اونلارين دئديگينه گؤره عايلهميزين من ساريدان هئچ خيرلرى يوخ ايدى. ياواش-ياواش مندن اميدلرينى كسيريلر. من توتولاندان سونرا بير دفعه آتام تبريزه گليب اولدوغوم منزيله باش چكيب، مسافرخانا صاحيبيندن منيم احوالاتيمى خبر آلميشدى. او، خوش اخلاقيمدان و ياخشى جاوان اولدوغومدان دانيشيب دئميشدى:
- بير گون سيلاحلى آداملار مسافرخانايا تؤكولوب اوتاق-اوتاق آختارديلار. سنين اوغلون اولان اوتاغين صاحبينى خبر آلديلار. من دئديم هارا گئتديگينى بيلميرم. قيفيلى سينديريب ايچهرى گيرديلر. اوتاقدا اولان كتابلارا، قزئتلره باخاندان سونرا "بيزه يقيندير كى، بو ائوين صاحبى فرقهچيدير"، دئديلر. سونرا ايسه اوتاقدا اولان بوتون اساسلارى اؤزلرى ايله آپارديلار.
آتام اورادان گئديب منى تاپا بيلمهديگينه گؤره كنده قاييتميشدى. منيم ايكى عماوغلوم تبريزده تحصيل آليرديلار. اونلار جاوان اوغلانلار ايدى. تبريزين هر طرفينه تانيش ايديلر. آتام اييرمی بير آذردن اوچ آى كئچندن سونرا يئنه تبريزه گليب عمى اوغلانلاريمين کمکليگى ايله تبريز زندانينا مراجعه ائديرلر. نوروز بايرامى قاباغى ايدى. ملاقات گونو اولدوغونا گؤره ملاقاتى اولانلار يئنى پالتارلارينى گئيينيب آدلارينين چاغيريلماسينى گؤزلهييرديلر. بو زاماندا انتظاريم اولمادان آديمى سسلهديلر. من هله كيمين ملاقاتيما گلديگينى بيلميرديم. ملاقات اوتاغيندا آتاملا عمى اوغلانلاريمى گؤرنده چوخ سئوينديم. من آتامى آغلاياندا گؤرمهميشديم. آمما ايندى گؤزلرى ياشاريردى. او دئييردى:
- سنى ساغ سلامت تاپماغيما هئچ اينانميرديم.
سونرا خبر آلدى:
- ستارى دا بورا گتيريبلر؟
جاواب وئرديم:
- بلى اونلارى دونن گتيريبلر. هله فرصت تاپيب اونونلا گؤروشه بيلمهميشم.
ستار مهربان حومهسينين صدرى ايدى. اونون بارهسينده اؤتن صحيفهلرده اطرافلى يازميشام. اونون دا باشينا چوخ بلالر گتيرميشديلر. ملاقات واختى قورتارديغينا گؤره آتاملا الوداع ائديب آيريلديق. اونون بير سهلمدن چوخ گتيرديگى شئيلرى منه وئرديلر. من هله آتامين گتيرديگى بو كيسهنين ايچينده نه اولدوغونو بيلميرديم. اولدوغوموز سلولا گلندن سونرا معلوم اولدو كى، كيسهنين ايچينده بير باتمانا قدر (بئش كيلو) كند لاواشى، اييرمییه قدر كوكه، ايکی كيلودان آرتيق اوزلو پئندير، همين قدر موتال پئنديرى، بير باتمانا قدر خورمادان عبارت ايدى. چؤرهكلرين خميرى سو عوضينه سودله يوغرولموشدو. آنام منيم آجيميش چؤرهكدن خوشوم گلديگينى ياخشى بيليردى. اونا گؤره ده بو سودلو چؤرهگى خصوصى اولاراق بيشيرميشدى. آتامين ملاقاتيما گلديگيندن چوخ سئوينديم. خصوصاً خؤركلرين وجودو نورعلىالنور اولموشدو. شام واختينا آز قالميشدى. او بيرى اوتاقلاردا شام وئريلمهسى و قاب قاشيقلارين سسى گليردى. بير آزدان سونرا شام گتيرن بؤيوك بير مجمعىنين ايچينده آش كاسالارى ايچرى گيردى.
من ده باشقا دوستاقلار كيمى زندان خؤركلريندن آجيغيم گليردى. بيرينجى دفعه اولاراق آش كاساسينى كنارا قويوب اؤز سفرهمى آچديم. كيسهنين ايچيندهكى چؤركلرى، پئنديرلرى، خورمانى سفرهيه دوزدوم. بو زامان هامى دوستاقلار آش كاسالارينى باشلارينا چكيب قورتارميشديلار. هامينى سفرهيه دعوت ائلهديم. هامى تشكر ائديردى. بئلهليكله قيرخ نفر همسلوللاريمدان اون نفره ياخين سفره باشينا چكه بيلديم. كند چؤرهگى، كوكه، پئندير منه بالدان آرتيق ياپيشيردى. هامى يئييب كنارا چكيلدى. آمما من دويماق بيلميرديم. سونرا سفره باشينا گلمهينلره ده پئندير چؤركدن پايلاديم. نهايت او گون منيم خوش خاطرهلريمدن بيرى اولدو. همين خوش خاطرهلر، منيم اوچون بد خاطرهلر ياراتدى. آخى خاطرهنين ياخشىسى دا، پيسى ده اولا بيلر.
ائرتهسى گون مهربان حومهسينين صدرى ستار ساويزين گؤروشونه گئتديم. اونلارا "پامبيقچى بازارى" آدلى بير مكاندا يئر وئرميشديلر. بورانين نه اوچون پامبيقچى بازارى آدلانديغى بارهده اؤتن صحيفهلرده معلومات وئرميشديم. بورا بؤيوك بير آنبارا بنزهييردى. آراليقدا ديرهكلر وار ايدى. دوستاقلارى غير منظم حالدا بير-بيرينين قولتوغوندا قرار وئرميشديلر. آنبارين اورتاسى دا دوستاقلا دولو ايدى. نهايت ستار ساويزى بوردا تاپديم. او منى گؤرن كيمى چوخ سئويندى:
- بالا سنين اؤلوم خبرين هر يانا ياييلميشدى. سن ساغ سالامات ايميشسن.
من جاواب وئرديم:
- من هله بو تئزليكده اؤلومه جان وئرمرم. قاباقدا گؤرملى ايشلريم چوخدور.
سونرا دئديم:
- آتام دونن گؤروشومه گلميشدى. سنى خبر آلدى. دئديم بوردادير.
ستار دئدى
- هه، آتان، آنان سندن چوخ نگران ايديلر. اؤلوم خبرين كنده ياييلميشدى. آمما بو مسئلهنى آتانا دئميرديلر.
من ستار ساويزله اوز به اوز اوتورموشدوم. چونكى يانيندا يئر يوخ ايدى. اونون نئجه توتولدوغو باشينا نهلر گلديگينى بيلمك ايستهييرديم. بو فيكريمى اونا دئديكده جاواب وئردى:
- بونو گون اورتادان سونرا حيطده دانيشارام. بورا يئرى دئييل.
بير آز اويانليق دوستاقلارين بيرى پيريمويس اوستونده بير چاينيكى قايناديردى. دؤورهسينده بير نئچه استكان نعلبكى قويموشدو. معلوم ايدى كى، او بوردا چاى ساتيردى. ستار ايكى استاكان چاى سفارش وئردى. بير آزدان سونرا چاى قاباغيميزدا حاضر ايدى. من ستار ساويزه فخر ائديرديم. بيزيم، باكىدا دا اونلارلا عائلهوى گئت-گليميز وار ايدى. او زامانلار اوشاق اولدوغوما گؤره اونون جومرد اولدوغوندان باش چيخارتمازديم.
گون اورتادان سونرا ستار ساويزى زندان حيطينده گؤردوم. اونا ياخينلاشديم. بيرليكده قدم وورماغا باشلاديق. تبريزين سويوق، قارلى، شاختالى گونلرى آرخادا قالميشدى. بايرام آيى اولدوغونا گؤره هاوالار خوش كئچيردى. دوستاقلارين چوخو محكمهيه گئتميش و وضعيتلرى آيدينلاشميشدى. بعضيلرى ايسه بلاتكليف قالميشديلار. حتى منيم اؤزومو ده نئچه گون قاباق بيرينجى دفعه اولاراق چاغيريب تبريز دادسراسينا آپارديلار. بيز كلانتريده توتولان گون منه پروندهده مهاجرليك آدى وئرميشديلر. اودور كى، دانيشيقلار فقط بو بارهده گيديردى: هارادا آنادان اولوبسان؟ نئچه ايل باكىدا قاليبسان؟ باكىدان گلنده نئچه ياشين وار ايدى؟ اونلار منيم تبريزده بير ايل مدتينده ياشاديغيم، مسئوليتيم بارهسينده هئچ نه بيلميرديلر. بونا گؤره ده سوال جاوابلار اوزون چكمهدى. ايندى دوستاقلار حيطده گزيشيرديلر. ايندى اونلارين قيافهلرى زندانين بيرينجى گونلريندن فرقلى ايدى. بعضيلرى آغير جزالارا محكوم اولموش، بعضيلرى ايسه تكليفسيز و طالعلريندن خبرسيز قالميشديلار.
ملى حکومتين يوخارى مسئول ايشچيلرينى ايسه هر نئچه گوندن بير دينديرمگه آپاريرديلار. فرقهنين عضولرى جامعهنين اورتا و آشاغى طبقهلريندن تشكيل تاپديغينا گؤره اونلارين عائلهلرينين معيشتى زندانا دوشندن سونرا دؤزولمز حالا دوشموشدو. بو مسئله ده اونلارين روحيّهلرينده تاثيرسيز دئييلدى. بونا باخماياراق دوستاقلارين سيمالاريندا آزادليق يولوندا آتديقلارى آدديملار بارهسينده هئچ پئشيمانچيليق علامتلرى گؤرونموردو. اونلار داغ كيمى دايانميشديلار. ايندى بيز ستار ساويز ايله زندان حيطينده قدم ووروردوق. من اوندان دونن ائتديگيم خواهشى تكرار ائتديم. او، سؤزه باشلاياراق دئدى:
"1325-نجى ايلين اييرمی بير آذر گونو بيزى تعجب عالمينه آپاردى. بيز فرقهنين بوتون ايشلرينى دايانديرديق. بير ايل مهرباندان قاچاق دوشوب تبريزده گيزلى ياشايان مقتدر روحانى ميرزهحبيب همين گئجه كنده گلدى. بئلهليكله ملى حکومتين قورخوسوندان گيزلنميش دوشمنلر ميدانا آتيلديلار. وور-توت باشلاندى. نئچه گوندن سونرا مهربان اربابلارى، حاجى سلطان اسكندرى و باشقالارى كنده گلديلر. اونلار اؤز گليشلرى ايله بوتون ايشلرى ميرزهحبيبين باشچيليغى ايله اللرينه كئچيرديلر. او دئميشدى: "ستار ساويز بير ايل تمام منى اؤز ائويمدن آوارا سرگردان ائديب. من ده گرك اونو آوارا سرگردان ائدم". من او گئجهسى مهرباندان زنگيلابادا، سيزه گلديم. قوهومونوز حسين ممى ده سيزه گلدى. اوتوروب مشورت ائلهديك. بئله نتيجه آلديق كى، منيم بو كندده سيزدن باشقا آداميم اولماديغينا گؤره اونلار منيم داليمجا بورا گلسهلر بير باشا سيزين ائوه گلهجكلر. بونا گؤره ده منيم بوردا قالماغيم دوزگون اولمازدى. مشهدى حسين اوغلو ممى دئدى، گل بيزده قال. بو مصلحتى هر اوچوموز قبول ائتديك. من ممىگيله گئتديم. او منه سامان آنباريندا سامانلارين آراسيندا يئر دوزلتدى. ايكى عدد يورغان گتيردى. من آنباردا يورغانلارا بورونوب قالديم. آمما ندنسه بو دا منى ناراحات ائديردى. چونكى منى بوردا تاپاچاقلارينى يقين ائديرديم. اودور كى، ممىنى چاغيريب اونا دئديم:
- من بوردا قالا بيلمهرم. دوزدوزانا گئتمك ايستهييرم.
بئلهليكله دوزدوزانا يولا دوشدوم. آلتي كيلومتر يول گئتملى ايديم. سحر آچيلماميش "دوزدوزانا" چاتديم. قايناتام غلامحسين گيلين قاپيسين دؤيدوم. قاپى آچيلدى، من ايچرى گيرديم. اونلار منيم گئجه ياريسينى كئچندن سونرا گلمهگيمدن تعجب ائديرديلر. احوالاتى اونلارا دانيشاندان سونرا منه اوت آنباريندا يئر دوزلتديلر. اوردا قالديم. ائرتهسى گون مهرباندا منى آختاريرلار. تاپا بيلمهييب زنگيلابادا گليرلر. بيزيم موسى آدلى عميميز اوغلو دا اونلارا قوشولور. موسى هئچ بير سياسى جريانلاردا اشتراك ائتمزدى. او اؤزلويونده فيكر ائدير كى، ممكندر اونلار منى اؤلدورسونلر. بونا گؤره او دا داليمجا گلنلره قوشولوب گلير. اونلارين ميرزهحبيبدن و كند اربابلارى اسكندريلردن دستورلارى وار ايدى. مأمورلار زنگيلابادا گيريب سيزين ائوه گليب آتاندان منى خبر آليرلار. آتان دئير:
- منيم ستاردان خبريم يوخدور. بورا گلمهييب.
اونلار ائوى آختاريب منى تاپا بيلميرلر. مشهدى حسين اوغلو ممى ده منيمله قوهوم اولدوغونا گؤره ممىگيله گئديرلر. او دا خبريم يوخدور دئيير. آمما مأمورلار ائوى آختاراندا سامان آنباريندا گيزلنديگيم يئرى گؤرورلر. اونلار ممىيه دئييرلر ستار بوردا گيزلنيب، يئرينى دئى! اونون دانديغينى گؤروب ايشكنجه وئريرلر. آمما ممى ايشكنجهلره باخماياراق سؤزونون اوستونده دورور. "آجى چاى" شاختادان دونوب بوز باغلاميشدى. مأمورلار بوزو سينديريب بؤيوك بير دئشيك آچيرلار. ممىنين باشينى بوزلو چايا سوخورولار. بونو نئچه دفعه تكرار ائديرلر آخيردا ممى مجبور اولوب دئيير كى، ستار دوزدوزان كندينه گئتدى. اونلار دوزدوزاا يولا دوشورلر. دوزدوزانا گليب غلامحسينين ائوينى خبر آليب تاپيرلار. مأمورلار سيلاحلى ايديلر. عميم اوغلو موسىنين سيلاحى وار ايدى. گون باتميشدى. اونلار آنبارا گيريب منى تاپديلار. من بوتون گونو آنباردا قالديغيما گؤره آز قالا سويوقدا دونموشدوم. غلامحسينين ائوينه گليب كورسويه اوتوردوق. مأمورلاردان شئرى آدلى بيرى كورسونون او تاييندا اوتورموشدو. منه دئدى:
- ايستهسن ساغ سالامات مهربانا آپاريب چيخارداق، جيبينده نه قدر پولون وار كورسونون آلتيندان اؤتور گلسين.
منيم ايکي يوز تومن پولوم وار ايدى. اونلارى كورسونون آلتيندان شئرىيه وئرديم. او دئدى هئچ كيم بيلمهسين. نه ايسه مهربانا گئتمك اوچون زنگيلاباددان كئچمهلى ايديك. اورا چاتاندا كندخدا جليلين ائوينده دوشدوك. يولدا عميم اوغلو موسايا آنلاتميشديم كى، مندن ايکي يوز تومن آليبلار. موسا دئدى كى، سنين ايشين اولماسين. من پوللارى اونلاردان آلارام. ائوه كئچيب اگلشمك همن توفنگينى شئرينين اوستونه توشلاييب دئدى:
- آلديغين پولو گئرى قايتار، يوخسا آند اولسون اباالفضلين دوشن قوللارينا سنى گبردهرم.
شئرى اوّل داندى، آمما من شاهدليك ائتديكدن سونرا پولو گئرى قايتارماق مجبوريّتينده قالدى.
نه ايسه او گئجه منى مهربانا آپاريب كند اربابلارينا تحويل وئرديلر. اونلار منى دوستاق ائتديلر. مهربانين ائنيّه پاسگاهينى ملى حکومت زامانى فدائيلر اداره ائديرديلر. ايندى ايسه هله ژاندارمالار اورادا يئرلشمديگينه گؤره ميرزهحبيب باشچيليق ائديردى. او هر گون منى چاغيريب دينديريردى. او، گنجليك چاغيمدا باکىيا گئديب نه ايشلر گؤردوگومون هاميسينى بيليردى. او جملهدن آشاغيداكى سؤاللارى وئردى:
باكىيا گئدندن سونرا هانسى سياسى حزبه گيريبسن؟ گيرديگين حزبين آدى نه ايدى؟ سنين او حزبده مسئوليتين نه ايدى؟ ايرانا گلندن سونرا هانسى حزبه گيردين؟ سنين بو حزبده مقامين نه ايدى؟ مهرباندا بيرينجى تشكيل اولان حزبين مسئولو كيم ايدى؟
بئلهليكله ميرزهحبيب منيم پروندهمى آغير شكيلده يازيب سونرادان مهرباندا برقرار اولان مركزى دؤلتين امنيه ادارهلرينه وئردى. ايندى ده گؤرورسن كى، تبريزده زنداندايام".
ستار ساويزين باشينا گلن احوالات منى دوشوندوروردو. بونو ياخشى بيليرديم كى، او بو احوالاتى منه ييغجام شكيلده دانيشيب. هله بو سؤزلر فقط اونون اؤزونه عايد اولوردو. يقين كى، آلانبيراغوش ماحاليندا دا چوخلو حادثهلر باش وئريبميش. بونون اوچون سوروشدوم:
- آلانبيراغوش ماحاليندا انسان اؤلومو ده اولوبمو؟
- بلى، من بيلهنى ايكى نفرى اؤلدوروبلر. بونون احوالاتى بئلهدير:
"سوما كندينين داغليق حصّهلرينده "آتميان"، "دميرچى"، "شاللى" آدلى كندلر واردير. بو كندلرين بيرينده شاهمراد آدلى بير نفرين اوشاقليقدان عؤمرو اربابلارا نؤكرچيليكده كئچيبدير. اربابين منافعينى اؤز كندليلريندن باش توتان، اينديه قدر خانلارين امرى ايله دفعهلرله مرتكب قتل اولان بو آدام ملى حکومت زامانى هانسى جهنمده ايتيب قالان بو آدام ايندى يئنه تاپيلميشدى. ماحالدا بيداد ائلهييردى. باشينا بير نئچه نفر اوباش شاهپرستلرى ييغيب كندلره سوخولوردو. فرقهچى، فدائى يا مهاجرلرى توتوب زندانلارا ساليب شاللاق آلتيندا اؤلهنه كيمى دؤيوردو. هر كسين پولو اولسايدى جانينى قورتارا بيليردى. پولسوزلارا رحم ايلهميرديلر. همين شاهمراد "قيصره" كنديندن فرقه صدرى على خانى، بيراغوش كنديندن مللا عزيزى توتوب مهرباندا دوستاق ائتميشديلر. ملا عزيز روحانى ايدى. او آچيق فيكيرلى و مبارز ايدى. منحوس شاه سياستيندن جانا گلميش و دمکرات فرقهسينه قوشولموشدو. اونون آتشين نطقلرى كندليلرين روحيّهسنيده تأثير ائديردى. مهربان اربابى اسكندرى بونلارين آرادان گؤتورولمهسينى مصلحت گؤروردو. بونا گؤره ده اونلارين شاهمرادا بير اشارهسى كفايت ائديردى. شاهمراد علىخان ايله ملّا عزيزين ساخلانديغى يئره گليب اونلارا دئيير:
- سيز آزادسينيز گئده بيلرسينيز.
اونلار اؤز آزاد اولماقلارينا اينانيرلار. قيصره ايله بيراغوش كندلرى بير-بيرينه ياخين اولدوغونا گؤره هر ايكيسى بير يول ايله گئتملى ايديلر. شاهمرادين اونلارى ايزلهمهسيندن خبرلرى يوخموش. علىخانلا ملا عزيز مهربانين قورتاراجاغيندا باغچالارين حاصارلارى آراسيندان گئدن زاماندا شاهمراد اونلارى آرخادان گولله ايله ووروب اؤلدورور. علىخان ايله ملا عزيزين اؤلوم خبرى ايلدريم سرعتى ايله ماحالا يايلسا دا بو تئررورون آردينى توتان اولمادى. بئلهليكله شاهين قارا سياستينين عليهينه مبارزه آپاران قهرمانلارين قانلارى آرادان گئتدى".
ستار ساويز آلانبيراغوش ماحاليندا اونن حادثهلرى منه دانيشميشدى. بو خبرلر بيغجام و قيسا اولسا دا ايندى ولايتده اولوب كئچنلرى اؤيرهنه بيلميشديم. ناهارا آز قالديغينا گؤره زندانين حيطينده آداملار سئيرهليردى. ستار مندن آيريلاندا دئدى:
- هله صحبتيم قورتارماييب، آردينى سونرا دانيشارام.
ستار ساويزين پروندهسى چوخ آغير ايدى. اونون هله نئچه ايل زنداندا قالاجاغى معلوم دئييلدى. آمما بو بارهده هئچ فيكير ائلهميردى. زنداندا اولدوغوم مدتده اونون يانينا چوخ گئديرديم. بير گون دئدى:
- ايستهييرم چاى دستگاهى تشكيل وئريب چاى ساتام.
من بير آز فيكر ائدندن سونرا دئديم:
- نه مانعى وار. چوخدا ياخشيدير. اؤزون ده كى، چاى ايچن آدامسان.
سونرا علاوه ائتدى:
- ائويميزدن ملاقاتيما گلميشديلر. سفارش وئرديم بازاردان بير چاينيك، قورى، بير دستگاه پريموس، بير دست استكان نعلبكى آليب گتيرسينلر، گؤرك ايشيميز نه اولور.
منيم ياديما دوشدو ستار چايچيليق ائلهسه آلانبيراغوشدا اولوب كئچن جريانلارى منه دانيشماغا واختى اولماياجاق. بونا گؤره دئديم:
- بيبى اوغلو (من اونا بيبى اوغلو دئييرديم)! سن چايچى اولسان ماحاليميزدا سون زامانلاردا باش وئرن جريانلارين آردينى منه دانيشا بيلهجكسنمى؟......... آردی وار