آذربایجان

 

 
  ►►► سیاست اجتماعی ملی بین الملل تاریخ  
 

 

تورخان گنجه ای

تورخان گنجه ای

پاشا علی اوغلی

چوخ اوخويوب آز يازان تدقيقاتچی
(بؤیوک تورکولوق تورخان گنجه ای نین خاطره سینه)

اؤتن ايلين آپريل آييندا اوزون ايللردن بری انگلستاندا ياشاييب يارادان تورکولوق، ايرانشناس سويداشيميز، خارجده ياشايان ان گورکملی آذربايجان عالملريندن بيری تورخان گنجه ای وفات ايتدی. بير آز اؤنجه – همين ايلين مارت آييندا ايسه تورخان بگين ٨٠ ياشی تمام اولموشدی. آوروپادا بؤيوک بير عالم کيمی تانينان تورخان گنجه ای نين ایل دؤنومونون هيچ کيمين يادينا دوشمه مه سی ، وفاتی باره ده اؤلکه ميزين جمعا بير نئچه غزيتينده معلومات وئريلمه سی گؤسته رير کی اونی آذربايجاندا داها ياخشی تانيتماغا بؤيوک احتياج واردير.

تورخان زينال اوغلی گنجه ای ۱۹۲۵- جی ايل مارت آيينين ۲۰- ده تبريزده دنيايا گليب. اورتا مکتبی بيتيرديکدن سونرا اون دوققوز ياشيندا تحصيلينی دوام ائتديرمک ايچون استانبولا گئده رک اوراداکی اونيورسيته تين تورک و فارس ديللری بؤلومونی بيتيريب.

عالم، پداقوژی فعاليته گؤرکملی شرقشناس بومباچی نين دعوتی ايله ايتاليانين ناپلئون اونيورسيته سینبن شرقشناسليق انستيتوتوندا باشلاييب. تورخان گنجه ای بير سيرا اؤلکه لرده–ايتاليادا (۱۹٤۹­۱۹۵۳ﻭ ۱۹۵٦­۱۹۵۹)، آلمانيادا (۱۹۵۳­۱۹۵٦)، انگلستاندا (۱۹۵٦­۱۹٦۹) علمی و پداقوژی فعاليتله مشغول اولوب. ۱۹٦۹­۱۹۷۰ جی ايللرده بير نئچه آيليغا ايرانا قاييتميش، سونرادان يئنه انگلستانا گئتميش و عمرينين سونونا قدر بو اؤلکه نين اونيورسيتت لرينده چاليشميشدير.

تورخان گنجه ای گنج ياشلاريندان چاليشديغی بوتون علمی مؤسسه لرده، گئنيش معلوماتی و استعدادی ايله دقت مرکزينده اولموشدور. او بير چوخ آوروپا ديللرينی گؤزل بيلير و اثرلرينين اکثريتينی بو ديللرده يازيردی. مبالغه سيز دئيه بيلريک کی لطفی زاده دقيق علملر ساحه سينده آذربايجانی بوتون دنيادا نئجه شهرتلنديرميشسه، تورخان گنجه ای ده فيلولوگيا و تورکولوگيا ساحه سينده يتيشميش گنيش مقياسلی بير عالم کيمی وطنيميزين باشينی اوجا ايتميشدير.

هله گنج ايکن شرقشناسلارين ۲۴ـ جی قورولتاييندا اشتراک ايدن گنجه ای حقينده دؤرين تانينميش علم و سياست آدامی سيد حسن تقی زاده دئميشدی: "بيلديگيمه گؤره جناب تورخان گنجه ای يگانه ايرانليديرکی ترک ديللری و تاريخی اوزره اختصاص صاحبيدير. ايتالياادا ناپولی دارالفنونوندا معلوماتلارينی تکميللشديرمکله و تدريسله مشغولدور".

اؤتن عصرين ۸۷ ـ جی ايلينده "سوويتسکايا تورکولوگيا" (" Sovetskaya türkologiya") ژورناليندا تورخان گنجه ای اثرلرينين اجمالينی وئرن روس عالمی آ. م. شرباکين ( (A.M.Şerbak دئديگی کيمی عالمين علمی ماراقلاری اسکی اؤزبک (جغاتای)، اسکی تورک (عثمانلی)، اسکی آذربايجان و فارس- تاجیک ادبياتينی احاطه ائديردی.

گنجه ای نين ايلک ايشلريندن بيری علی شير نوائی نين "محاکمة اللغتين" اثرينين فارسجايا ترجمه سيدير. بونون آردينجا او آذربايجان شاعری، فارسجا ديوان و مثنوی مؤلفی تأثير تبريزی نين (۱٦۵۵­۱۷۱۷) تورکجه شعرلری حقينده مقاله يازميشدير.

عالمين حسين بايقرانين خاطره ژانرينا عائد اولان نثر اثری حقيندا مقاله سی اؤز مضمونونا گؤره چوخ ماراقليدير. همين اثرده عبدالرحمان جامی، علی شير نوائی و ديگر شاعرلرين کاراکتری، اورتا عصرلر خراسان حياتينين مختلف طرفلری حقينده معلومات وئريلميشدير. مقاله يه حسين بايقرانين جغاتای ديلينده يازديغی اثرين متنی و اونون ترجمه سی ده علاوه ائديليب.

شاه اسماعيل خطائی ديوانينين علمی- تنقيدی متنينی تورخان بگ ۱۹۵۹ـ جی ايلده ترتيب ائديب. ديوانين ۲۵۹ شعردن عبارت متنينی حاضرلايارکن او لندنین بريتانيا موزه سينده کی ايکی، واتيکان کتابخانه سينده کی بير و. مينورسکی نين (V. Minorski) شخصی کلکسيونونداکی بير نسخه دن استفاده ايديب. عالمين بو کتابينا يؤکسک قيمت وئرن گؤرکملی تورکولوق عالم زايانچکوفسکی (A. Zayançkovski) نشره يازديغی رﺃيده گؤسته ريردی کی خطائی ديوانيندا آذربايجان ديلينين تاريخی ايچون اهميتلی فاکتلار اوزه چيخير.

تورخان گنجه ای نين اَن ايری حجملی ايشلريندن بيری ۱٤ـ جی عصرده ياشاميش شاعر خوارزمينين "محبتنامه" اثرينين نشريدير. اونون بريتانيا موزه سينده ساخلانان اويغور نسخه سينين فاکسيميله سی علاوه ائديلن بيرينجی حصه سی اؤن سؤز، ترانسليتراسيا و متن باره ده قيدلردن، ايکينجی حصه سی اؤن سؤزله متنين ايتاليا دیلینه ترجمه سيندن عبارتدير، اوچونجی حصه ايسه پوئمادا راست گلن تورک سؤزلرينين لغتينی احتواء ايدير. تورکولوق عالم کلوسون (C.Kloson) عالمين بو نشرينين قیسسا مشخصاتینی وئره رک اونی يوکسک قيمتلنديرميشدير.

ايلخانيلر دؤورينين (۱۳­ ۱۴جی عصرلر) فارس شعرینده تورک و مغول سؤزلريندن بحث ائدن بير مقاله سينده تورخان گنجه ای گؤسته ريرکی آرتيق سامانيلر دؤورينده فارس شاعرلرينين ديلينده (مثلا رودکی ده) تورک ديللريندن گؤتوريلميش سؤزلره راست گلمک اولور. سونراکی دؤورده غزنويلرين و سلجوقيلرين حاکميتی زمانی فارس ديلينه تورک سؤزلرينين آخينی آرتميشدير. مغول استيلاسيندان سونرا فارس ديلينه بير سيرا مغول سؤزلری ده داخل اولموشدور.

فارس ديلينده تورک و مغول سؤزلرينين اؤیرنيلمه سينی گله جه يين آﮐﺘﺅال وظيفه لريندن حساب ائدن تورخان گنجه ای يه گؤره بو ساحه يه دائر خصوصی تدقيقاتلار دئمک اولار کی يوخدور.

"نوروزنامه و ترک مثلی" آدلی مقاله سينده تورخان گنجه ای نوروز حقينده بو رساله نين اَل يازما و چاپ نسخه لرينين قیسسا اجمالينی وئرير و اثرين مؤلفی باره ده فکر سؤيله يير. نوروزنامه نين ايلک تدقيقاتچيلاری، اثرين مؤلفينين عمر خيام اولدوغينی گؤسترميشلر. بو فکرين يانليشليغينی گؤسترن تورخان گنجه ای اثرين متنينده گئدن بير تورک مثلی اساسيندا ثبوت ايديرکی مؤلف، تورکلری تعريف ائدن آلب محمد الخيازی القائنی دير.

تورخان گنجه ای مقاله لريندن بيرينی ۱۵۳۳­ جی ايلده تبريزده دنيايه گلميش گؤرکملی آذربايجان شاعری، عالمی و رسامی صادق بگ صادقی نين شعرلرينه حصر ايديب. ايکينجی شاه اسماعيل و بيرينجی شاه عباس دؤورينده سرای کتابخاناسينا باشچيليق ائدن صادقی ۱٦٠۲­ جی ايلده اصفهاندا ياشايارکن اوچ حصه دن عبارت کليات ترتيب ائتميشدير. "مجمع الخواص" ، "ديوان" و "منشآت". علی شير نوائی نين "مجالس النفائس" اثری اساسيندا يازيلان بيرينجی حصه ده اسکی آذربايجان، اسکی اؤزبک و اسکی تورک ديللرينده پوئتيک اثرلردن نمونه لر وئريليب. مقاله ده مؤلف صادقی نين بوتون سادالانان اسکی تورک ديللرينی کامل بيلديگينی ثبوت ائدير.

تورخان گنجه ای و محمدعلی حسینی

تورخان گنجه ای و محمدعلی حسینی

تورخان گنجه ای کلاسيک تورک شعرینده وزن و قافيه مسأله لرينه خصوصی فکر وئرميش و بو باره ده جدی علمی اثرلر يازميشدير.

گؤرکملی عالمين علمی اثرلری بو سادالانانلاردان قات ­ قات چوخدور و بيز اونلارين هاميسينی احاطه ائتمگی قارشيميزا مقصد قويماميشيق. وقتی ايله "فصل کتاب" درگيسينين مؤلفلريندن بيری، اونی هم ده دگرلی بير شخصيت کيمی سجيه لنديره رک يازيردی: "او مشهور بير عالم اولماقلا ياناشی هم ده يوکسک اینتللیکتؤال سويه يه، انسانی ده گرلره مالک گؤزل بيرشخصيتدير".

درين علمی تفکره، گئنيش بيليگه مالک تورخان بگ اؤز يازيلارينا چوخ جدی ياناشار، کيچيک حجملی بير مقاله نی يازماق ايچون اوزون مدت چاليشاردی. تانينميش يازيچی، عالمين ياخين دوستی و هم يئرليسی محمدعلی موحد بو باره ده بئله يازير: "تورخان چوخ اوخويوب آز يازان تدقيقاتچيدير. اونون بيليگ وسعتی، فکر افقلرينين گئنيشليگی ايله مقايسه ده ياراديجيليغی آز نظره چارپير. تورخان آنجاق اوز اختصاصينا دائر يازيلار يازار، اؤزی ده او وقت الينه قلم آلارکی ديمه گه يئنی بير سؤزی اولسون.

اونون هر بير قیسسا و کونکرت مقاله سی اوزون مدتلی مطالعه و آراشديرمالارين محصولودر".

اوراسينی خصوصيله قيد ائتمک ايسته ييريک کی بو يازيدا آدينی چکديگيميز آزسايلی عالم و يازيچيلار استثنا اولماقلا بير چوخ ايران مؤلفلری تورخان گنجه ای نی يالنيز فارس ديلی و ادبياتينی تدقيق ائدن عالم کيمی تقديم ائتمگه چاليشميشلار و اونون اساس تدقيقات ساحه سی اولان تورکولوقداکی فعاليتی اوزريندن سکوتلا کئچميشلر.

نسخه قابل چاپ

   
   

ã

   
 

ذربایجان" دا یازیلان مطلب لردن باشفا سایت لار ویایینلاردا فایدالانماق،
 یالنیز یازیچی، ترجمه چی و قایناق آ
دلارینی چکمکله آزادیر.