آذربایجان

 

 
  ►►► سیاست اجتماعی ملی بین الملل تاریخ  
      هاشم ترلان

آذربایجان کند حرکاتیندان:
"سومالی قاسم‌خان" حرکاتی

(3)

هاشم ترلانآذربایجان کند حرکاتی تاریخینده، خلقین ایچیندن باش قالدیریب ظلم و زوراکیلیق علیهینه عصیان ائده‌ن قهرمانلار چوخ اولوبدور. مختلف دؤرلرده ایستر شمالی آذربایجاندا، ایسترسه‌ده آرازین بوتاییندا خانلارین، بی‌لرین و ژاندارملارین ائتدیگی زوراکلیغا قارشی عصیانا قالخان کندلیلر، معاصر اجتماعی، سیاسی مبارزه تاریخیمیزده اؤز پوزولماز قهرمانلیق ایزلرینی قویوبلار. قاچاق نبی، قاچاق کرم، سومالی قاسم و بیر چوخ آذربایجان کند سیاسی اجتماعی حرکاتینا باشچیلیق ائده‌ن قهرمانلار، آذربایجان خلقینین تاریخی یادداشیندا قالان پارلاق اولدوزلارا چئوریلیبلر.

آذربایجانین ساراب ماحالیندا ییرمینجی ایللرین اوللرینده کند حرکاتینا رهبرلیک ائده‌ن و ظلمکار خانلار، مباشرلر و کندخدالارین اوره‌یینه قورخو سالان و خلق کوتله‌سینین دادینا چاتان قهرمانلارین بیریده "سوما" کندی ساکنی "قاسم" اولوبدور کی معاصر آذربایجان کند حرکاتی تاریخینده "سومالی قاسم‌خان" آدیلا تانینیبدیر. تاسفله بو حرکاتین نئجه یارانیب، بیتمه‌سی و او دؤر آذربایجان سوسیال اقتصادی دورومونون بو حرکتین یارانماسیندا قویدوغو تاثیرلر و عمومیتله سومالی قاسم حرکاتی باره‌ده گئنیش سندلی تدقیقلار آپاریلماییبدیر. یالنیز ملی حکومت دؤرونده سومالی قاسم حرکاتی معین قده‌ر سندله‌شیر و حتی دئییلنلره گؤره اونون مزاری اوستونده گؤزل بینا تیکیلیر کی ملی نهضت قانا چکیلندن سونرا شاه رژژیمینین یئرلی نوکرلری بی‌لر و خانلارین توسطیله خارابا قویولور. قیرخینجی ایللرده آذربایجانین انقلابچی اوغلو بهروز دهقانی‌نین آپاردیغی "رازلیق حرکاتی" تدقیقینده بو موضوعیا توخونولور. انقلابدان سونرا ساراب ماحالی‌نین بیر سیرا ضیالی‌لارینین آپاردیغی تدقیق کیچیک بیر جزوه‌ده نشر اولونور.

آشاغیدا گلن یازی، گؤرکملی شاعریمیز هاشم ترلانین بو تاریخی حادثه‌ایله باغلی خاطره سی و ائتدییی تدقیق نتیجه‌لری اساسیندا یارانان صنعتکار باخیشدیر. طبیعی‌دیر کی بو تاریخی حادثه‌نین سندلی تدقیقینی لاییقینجه یئرینه یئتیرمک و اوندان الده ائدیلن نتیجه‌لری بوگونکو نسلین اختیارینا قویماق، تدقیقاتچیلاریمیزین هله‌ده اؤده‌نیلمه‌میش بورجودور. بو امیدله کی بو تاریخی حادثه لاییقینجه سندله‌شیب و خلقین اختیارینا قویولسون؛ سیز عزیز اوخوجولاری اوستاد هاشم ترلانین روایت ائتدیگی سومالی قاسمین قهرمانلیق داستانیندان بعضی حصه‌لری اوخوماغا دعوت ائدیریک.

 

... نئچه‌ گوندن‌ سونرا قاسم‌خان یوزه‌ یاخین‌ سیلاحلی‌ آتلی‌‌ایله‌ بیرلیكده‌ شاهباغی‌ كندینه‌ ییغیلمیشدیلار. بو كندله‌ مهربانین‌ فاصیله‌سی‌ بیر كیلومتردن‌ آز اولاردی‌. اونلار شاهباغینین‌ مهربان‌ طرفده‌كی‌ باغچالاریندا سنگر توتموشدولار. بو خبری‌ هامیدان‌ قاباق‌ میرزه‌حبیب‌ صدری‌ ائشیتمیشدی‌. مین‌ ائولی‌ مهربان‌ كندینین‌ اهالیسی‌ تشویشه‌ دوشموشدولر. میرزه‌حبیب‌ اؤز فرمانی‌ ایله‌ بوتون‌ طرفدارلارینی‌ كؤمگه‌ چاغیریر. ایندیه‌ قدر مثلی‌ گؤرونمه‌میش‌ هیجان‌ یارانیر. بیر ساعاتدان‌ سونرا مهربانین‌ شربتلی‌ قبرستانلیغیندا اللی‌دن‌ یوخاری‌ سیلاحلی‌ آتلی‌ قوه‌سی‌ حاضر ایدی‌. آللاه‌قولو اوغلو علی‌ آدلی‌ بیر نفر اؤز مخصوص‌ گئییمی‌ ایله‌ چاریقلی‌، پئتاوالی‌، سیلاحلی‌ پاترونلو، آت‌ اوستونده‌ ایله‌شیب‌ شربتلی‌ قبرستانلیغیندا آت‌ اوینادیردی‌. آللاه‌قولو اوغلو علینی‌ تانیمایان‌ یوخ‌ ایدی‌. ایندی‌ قوجالسادا جاوانلیغیندا باكی‌دا حاجی‌ زین‌العابدین‌ تاغی‌یئوین‌ بال‌ پته‌كلرینده‌ ایشله‌ین‌ یوزلرله‌ كارگرلرین‌ رئیسی‌ اولموشدو. او زامان‌ مشهور میلیونر تاغی‌یئوین‌ اؤزو ده‌ بوندان‌ حساب‌ آپارارمیش‌. او اؤزونو قولدور كیمی‌ تانیتدیرمیشدی‌. ایندی‌ او یئنه‌ جاوانلیق‌ واختی‌ كیمی‌ توفنگی‌ چیینینده‌ آت‌ اوستونده‌ اوتوروب‌ ملا حبیبین‌ فرمانی‌ ایله‌ جاوانلاری‌ قاسم‌خانین‌ علیهینه‌ قالدیریردی‌.

 قاسم‌خانین‌ دسته‌سی‌ شاهباغی‌ ایله‌ مهربان‌ آراسیندا گئدیش‌- گلیشی‌ قطع‌ ائتدیكلرینه‌ باخمایاراق‌ یئنه‌ ده‌ مهربانین‌ شاهباغی‌ كندینده‌ احوالاتین‌ نه‌ یئرده‌ اولدوغونو بیلیردیلر. آللاه‌قولو اوغلو علی‌ اؤز آتلیلارینا حركت‌ امری‌ وئریر. اونلار كندین‌ شاهباغینا طرفكی‌ سون‌ باغچالاردا سنگر توتورلار و قاسم‌خانین‌ هجومونو گؤزله‌ییرلر. آمما قاسم‌خان‌ هجوما باشلامیر. بیر ساعاتدان‌ سونرا قاسم‌خان‌ آتلیلارینین‌ گئریه‌ چكیلمك‌ خبری‌ مهربانا یئتیشیر. قاسم‌خان‌ چوخ‌ فکر ائدندن‌ سونرا مهربانا هجومونو فایداسیز گؤرور...

 قاسم‌خان‌ داها آلان‌بیراغوش‌ ماحالیندا قالا بیلمه‌دی‌. بیر یا ایكی‌ گونه‌ تبریزدن‌ بو ماحالا قوشون‌ گؤندرمكلری‌ حتمی‌ نظره‌ گلیردی‌. تبریزین‌ امنیه‌ فرمانده‌لری‌ سارابین‌ امنیه‌ تشكیلاتیندان‌ ناراضی‌ ایدیلر. اونلارین‌ قاسم‌خانین‌ قاباغیندا دایانا بیلمه‌ییب‌، كندلی‌ عصیانلارینی‌ یاتیردا بیلمه‌دیكلرینه‌ گؤره‌ توبیخ‌ اولونوردولار. ایندی‌ تصمیم‌ توتموشدولار كندلرده‌كی‌ عصیانلاردا اشتراك‌ ائدنلری‌ جزالاندیرماق‌ اوچون‌ تبریزین‌ اؤزو اقدام‌ ائله‌سین‌. نئچه‌ گوندن‌ سونرا سرهنگ‌ حلمی‌ آدلی‌ بیر افسرین‌ فرمانده‌لیگی‌ آلتندا سارابا وارد اولدولار. آردالان‌ قضیه‌سینده‌ اشتراك‌ ائدنلر بو مسئله‌نین‌ نئجه‌ قورتارجاغینی‌ بیلدیكلرینه‌ گؤره‌ بیر عده‌سی‌ آرادان‌ چیخمیش‌ بیر عده‌سی‌ ده‌ دؤلت‌ قوشونلاری‌ وارد اولاندان‌ سونرا آرادان‌ چیخدیلار. اطراف‌ كندلرین‌ قاچان‌ اربابلاری‌ كنده‌ قاییتماغا باشلادیلار. آردالان‌ اربابی‌ حسینعلی‌خان‌ دا قارداشلارینین‌ آنا باجیسینین‌ و نؤكرلرینین‌ عزاسیندا قارا گئیمیش‌ حالدا سارابا گلمیشدی‌. او اؤلومدن‌ یاخا قورتاریب‌ قاچا بیلمیشدی‌. ماحالین‌ اكثر كندلری‌ اؤز تاریخی‌ دؤرونون‌ گونلریندن‌ بیرینی‌ كئچیرمكده‌ ایدی‌. خصوصی‌ اولاراق‌ آردالان‌ كندینین‌ باشینین‌ اوستونو قارا بولودلار آلمیشدی‌. كند ایچینده‌ سربازلارین‌ چكمه‌لریندن‌ و اونلارا وئریلن‌ فرمانلاردان‌ باشقا سس‌ ائشیدیلمیردی‌. كندده‌ قالان‌ كندلیلر ائولرینده‌ اوتوروب‌ قاپیلارینین‌ آچیلماغینی‌ گؤزله‌ییردیلر. اربابلارین‌ نؤكرلری‌ خانلارا و قوشون‌ فرمانده‌لرینه‌ اؤز قویرقلارینی‌ بولاماقدا ایدیلر. كند دوننكی‌ هایلی‌- كویلو، گولله‌ سسیندن‌ قولاق‌ توتولان‌ كنده‌ اوخشامیردی‌. فرمانده‌ اوزونو آشاغی‌ رتبه‌لی‌ درجه‌دارلارا توتوب‌ امر وئردی‌:

 - كند اهالیسینی‌ بورا گتیرین‌! 

سربازلار حركته‌ گلدیلر. آردالان‌ كیچیك‌ كند اولدوغونا گؤره‌ بو مسئله‌ او قدر اوزون‌ چكمدی‌. یاریم‌ ساعاتدان‌ سونرا بیر عدّه‌ قوجا كیشیلردن‌، یاشلاری‌ اللی‌دن‌ یوخاری‌ اولان‌ كندلیلر، فرماندهین‌ دؤوره‌سینه‌ ییغیلان‌ اربابلارین‌ قارشیسیندا صف‌ چكمیشدیلر. قوشون‌ فرماندهی‌ حلمی‌ آجیقلی‌ حالدا گلیب‌ صفین‌ اوّلینده‌ دایانمیش‌ قوجا بیر كیشینین‌ اؤنونده‌ دایاندی‌:

 - اسلحه‌ن‌ هانی‌؟

 - منیم‌ اسلحه‌م‌ یوخدور آغا.

 - دونن‌ سن‌ نئچه‌ نفری‌ اؤلدوروبسن‌؟

 - من‌ آدام‌ اؤلدورمه‌میشم‌ آغا.

 -بس‌ دونن‌ سن‌ هاردایدین‌؟

 - ائوده‌ ایدیم‌ آغا.

 بو آندا آردالان‌ كندینده‌ یاشایان‌ و خانلارین‌ سفره‌سیندن‌ آرتیق‌ قالانی‌ یئییب‌ قابلارینین‌ دیبین‌ یالایان‌ بیر نفر فرمانده‌ین‌ قولاغینا نه‌ ایسه‌ پیچیلدادی‌. فرمانده‌ قوجا كیشییه‌ باخیب‌ سوروشدو:

 - اوغلون‌ هاردادیر؟

 - بیلمیرم‌ آغا.

 - نئجه‌ یعنی‌ بیلمیرسن‌. اوغلونو هاردا گیزله‌دیبسن‌؟

 - من‌ گیزلتمه‌میشم‌ آغا. هارا گئدیبسه‌ بیلمیرم‌.

 فرمانده‌ خانلارین‌ نؤكرینه‌ اشاره‌ ائله‌دی‌. اونلار جلد گلیب‌ قوجانی‌ اوزو قویلو یئره‌ ییخدیلار. بیر نفر قوجانین‌ اللرینی‌ بیر نفر ده‌ آیاقلاریندان‌ توتدو. بیر نفر ده‌ الینده‌كی‌ آت‌ قامچیسی‌ ایله‌ كوره‌كلرینه‌ وورماغا باشلادیلار. قوجا كیشی‌ اول‌ قامچیلارین‌ ضربه‌سینه‌ دؤزدو. بیر آز سونرا داوام‌ گتیره‌ بیلمه‌ییب‌ فریاد ائله‌مه‌یه‌ باشلادی‌...

فرمانده‌ حسینعلی‌ و باشقا خانلار ایله‌ مشورت‌ ائدیب‌ فرمان‌ صادر ائله‌دی‌:

 - تاخیل‌ آنباریندان‌ بوغدا آپاران‌ كندلیلر، ایكی‌ برابر تاخیل‌ وئرملیدیرلر.

 صفده‌ دایانان‌ كندلیلر آزاد ائدیلدیلر. اربابین‌ نؤكرلری‌ فعالیته‌ باشلادیلار. اونلار سربازلارین‌ حمایه‌سی‌ آلتیندا ائولره‌ سوخولوب‌ آنباردان‌ بوغدا آپاران‌ آپارمایان‌ هر كیم‌ اولورسا اولسون‌ ائوده‌ مؤجود اولان‌ تاخیللاری‌ چواللارا دولدوروب‌ ائو صاحبینین‌ اولاغلاری‌ ایله‌ اربابین‌ آنبارینا داشیماغا باشلادیلار. اونلار ائولرده‌ آرواد اوشاقلارین‌ گؤز یاشلارینا حتی‌ یالوارماقلارینا اهمیت‌ وئرمه‌دن‌ كندیلرده‌كی‌ تاخیللاری‌ آنبارلارا داشی‌ییردیلار. كندین‌ اوستونه‌ قارا پرده‌ چكیلمیشدی‌. هر ائوده‌ آه‌- ناله‌ سسی‌ ائشیدیلیردی‌. نئچه‌ آیلیق‌ گله‌جك‌ گونلرینه‌ ذخیره‌ ائتدیكلری‌ یاوان‌ چؤره‌كلرینی‌ ده‌ اؤز گؤزلرینین‌ قاباغیندا آپاریردیلار. او گون‌ گئجه‌ یارسینا قدر آردالانین‌ ائولریندن‌ آغالیق‌ آنبارلارینا تاخیل‌ داشیندی‌. آنبارلار دولاندان‌ سونرا یئنی‌ آنبارلار آچیلدی‌. بو خبر آن‌- با- آن‌ اطراف‌ كندلره‌ یاییلیردی‌. بو دا اونلارین‌ تشویشه‌ دوشمكلرینه‌ سبب‌ اولوردو.

اونلار آردالاندا كندلیلرین‌ وار یوخونو اللریندن‌ آلاندان‌ سونرا بو آرادا فعال‌ اشتراك‌ ائدنلری‌ زندانی‌ ائدیردیلر. نؤبه‌ سوما كندینه‌ چاتاندا بورا قاسم‌خانین‌ دوغما كندی‌ اولدوغونا گؤره‌ جزالاندیرماق‌ مسئله‌سی‌ داها شدتله‌ انجام‌ تاپیردی‌. آردالاندا اولدوغو كیمی‌ شاللاق‌ و توهین‌ ائتمك‌ یونگول‌ جزالاردان‌ حساب‌ اولوردو. سوما كندی‌ حسینعلی‌خانین‌ اولدوغونا گؤره‌ قاسم‌خانین‌ قوهوم‌ اقربالارینی‌، اونلارلا دوستلوق‌ ائدنلری‌ده‌ شاللاق‌ ووروب‌ مال‌ حیوانلارینی‌ اللریندن‌ آلیردیلار.

 سوما كندینین‌ یاخینلیغیندا بیراغوش‌ كندی‌ یئرلشمیشدی‌. بو كندین‌ كندخداسی‌ كربلای‌ حسن‌ ده‌ سومادا سرهنگ‌ حلمینین‌ یانیندا ایدی‌. او امنیه‌لرله‌ برابر قاسم‌خانین‌ ائوینه‌ گلیر. اونون‌ خالچالرینی‌، مال‌ حیوانلارینی‌‌ حتی‌ آروادینین‌ پالتار صاندیغینی‌ آچیب‌ اونون‌ گلین‌لیك‌ و آلت‌ پالتارلارینی‌ گؤتوروب‌ دئییر:

- قاسم‌خانین‌ غیرتی‌ وارسا گلیب‌ بو پالتارلاری‌ مندن‌گئری‌ آلسین‌.

قاسم‌خان‌ آرادان‌ چیخدیغینا و داغلارا چكیلدیگینه‌ گؤره‌ سرهنگ‌ حلمی‌ اونو توتابیلمه‌میش‌، ناچار قالیب‌ تبریزه‌ قاییتمیشدی‌.

قاسم‌خان‌ اؤز دوستلاری‌ ایله‌ بیر مدت‌ گؤزه‌ گؤرونمه‌دیلر. بیر آیدان‌ سونرا آلان‌بیراغوش‌ ماحالینا گلیرلر. گون‌ باتاندا سوما كندینین‌ یاخینلیغیندا اولان‌ بیراغوش‌ كندینه‌ چاتیرلار. چوبان‌ قویون‌ سوروسونو كنده‌ تؤكمه‌یه‌ حاضرلاشیردی‌. قاسم‌خان‌ چوبانی‌ چاغیریب‌ دئییر:

 - خان‌ چوبان‌ سورونو كنده‌ تؤكمه‌یه‌ تلسمه‌! بیر آز ال‌ ساخلا.

 چوبان‌ تانیمادیغی‌ آداملاری‌ گؤروب‌ خبر آلیر:

 - نه‌ اوچون‌؟

 - سونرا گؤره‌رسن‌.

 نه‌ ایسه‌ چوبانی‌ یاریم‌ ساعات‌ لنگیدیرلر. آخشامین‌ قارانلیغی‌ هر یئره‌ چؤكندن‌ سونرا قاسم‌خان‌ و یولداشلاری‌ اؤزلری‌ ایله‌ گتیردیكلری‌ كیسه‌‌لری باشلارینا كئچیردیب،‌ قویون‌ سوروسونون‌ ایچینده‌ اییلیب‌ یئریه‌- یئریه‌ اؤزلرینی‌ بیراغوشون‌ كندخداسی‌ كربلای‌ حسنین‌ ائوینه‌ یئتیریرلر. بیچین‌ واختی‌ اولدوغونا گؤره‌ كندخدا كربلای‌ حسنین‌ بیچینچیلری‌ شام‌ یئییردیلر. اونلار قاسم‌خانی‌ و اونون‌ سیلاحلی‌ یولداشلارینی‌ گؤروب‌ تشویشه‌ دوشورلر. قاسم‌خان‌ دئییر:

 - سیز هئچ‌ ناراحات‌ اولمایین‌، سیزینله‌ ایشیمیز یوخدور. بیزیم‌ ایشیمیز فقط‌ بو كندخدا ایله‌دیر.

 قاسم‌خان‌ علاوه‌ ائدیر:

 - آمما نه‌ قدر بیزیم‌ ایشیمیز قورتارماییب‌ هئچ‌ كیمین‌ بو ائودن‌ ائشیگه‌ چیخماغا حاققی‌ یوخدور.

 سونرا اوزونو كربلای‌ حسنه‌ توتوب‌ دئییر:

 - سن‌ اربابلارین‌ ان‌ یاخین‌ نؤكری‌ اولوبسان‌. آردالان‌ و باشقا كندین‌ ماللارینی‌ غارت‌ ائدیبسن‌. حتی‌ منیم‌ ائویمی‌ غارت‌ ائدیب‌ خالچالاریمی‌، حیوانلاریمی‌ آپاریبسان‌. بونلار بیر طرفه‌، منیم‌ آروادیمین‌ پالتار صاندیغینی‌ آچیب‌ اونون‌ گلین‌لیك‌ پالتارلارینی‌ آلت‌ پالتارلارینی‌ آپاریب‌ ناموسسوزلوق‌ ائدیبسن‌ و دئیبسن‌: اگر قاسم‌خانین‌ غیرتی‌ وارسا، گلسین‌ آروادینین‌ بو آلت‌ پالتارلارینی‌ مندن‌ آلسین‌. من‌ ایندی‌ گلمیشم‌، هم‌ او پالتارلاری‌، هم‌ ده‌ ناموسوما توخوندوغون‌ اوچون‌ جانینی‌ آلام‌.

او بونو دئییب‌ كندخدا كربلای‌ حسنی‌ باشقا بیر اوتاغا آپاریب‌ جانینی‌ آلیر. بئله‌لیكله‌ عؤمرو بویو اربابلارین‌ قاباغیندا كیچیلن‌، كندلیلرین‌ وار یوخونو الیندن‌ آلیب‌ خانلارا باغیشلایان‌، اؤز آلچاقلیغی‌ ایله‌ بوتون‌ ماحالدا مشهور اولان‌ كندخدا كربلای‌ حسن‌ اؤز جزاسینا چاتیر.

 بو خبر سارابدان‌ كئچیب‌ تبریزه‌ یئتیشیر. امنیتی‌ برقرار ائله‌مك‌ ایسته‌ینلر یئنه‌ ال‌-آیاغا دوشورلر. رئیس‌ كل‌ ژاندارمری‌ آذربایجان‌ ساراب‌ امنیه‌لرینین‌ بی‌كفایت‌ اولدوقلاری‌ باره‌ده‌ فکر ائدیردی‌.

 قاسم‌خانین‌ دسته‌سی‌ یئنه‌ ده‌ داغلارا چكیلیب‌ گؤزدن‌ ایتیرلر. خانلار، اربابلار بیراغوش‌ كندینین‌ كندخداسی‌نین‌ قاسم‌خانین‌ طرفیندن‌ جزالانیب‌ اؤلدورولمه‌سی‌ خبرینی‌ ائشیدیب‌ اونون‌ یئنه‌ بو اطرافلاردا اولدوغونو  بیلیب‌ قورخویا دوشورلر. قاچانلاری‌ قاچیر، قاچمایانلار ایسه‌ گیزلنیرلر. كندخدا كربلای‌ حسنین‌ اؤلدورومه‌سی‌ بوتون‌ كندلرین‌ كندخدالارینی‌ وحشته‌ سالیر. اونلار هاردا اولسالار گئجه‌نی‌ سحره‌ كیمی‌ یاتا بیلمیرلر. كندخدالار قاسم‌خانین‌ هانسی‌ گون‌، هانسی‌ گئجه‌، هانسی‌ كندخدانین‌ ائوینه‌ جزا حكمو‌ایله‌ گلیب؟،‌ اونلاری‌ مجازات‌ ائده‌جكلرینی‌ یاخشی‌ بیلمه‌سه‌لرده‌ یئنه‌ ناراحات‌ ایدیلر. كندلیلر ایسه‌ اؤز شادلیقلارینی‌ گیزلده‌ بیلمیردیلر. اونلار اربابلارا قارشی‌ توكنمز نفرتلرینی‌ هاردا اولورسا اولسون‌ آیدینجاسینا بیلدیریردیلر و اونلارین‌ كؤكونون‌ كسیلمه‌سینی‌ آللاه‌دان‌ ایسته‌ییردیلر.

بئله‌ بیر دؤورده‌ قادینلار كیشیلردن‌ اؤنده‌ گئدیردیلر. اونلار اؤز آجیقلارینی‌ خانلاردان‌، اربابلاردان‌ چیخماق‌ اوچون‌ اور،كلرینده‌ گیزلین‌ قالیب‌ بوی‌ آتمامیش‌ اؤز شعر طبعلریندن‌ استفاده‌ ائدیردیلر. قاسم‌خانین‌ و آردالان‌ كندلیلرینین‌ عصیانلاری‌ ساراب‌ و آلان‌بیراغوش‌ ماحالیندا مثلی‌ گؤرونمه‌میش‌ بیر حادثه‌ اولدوغو اوچون‌ ماحالین‌ قیز گلین‌لرینین‌ اوره‌كلرینده‌ ایز سالمیش‌ بو حادثه‌لر شعر فورماسیندا اؤزونو بروزه‌ وئریردی‌.

داغلارین‌ باشیندا اسیر یئل‌ كیمی‌

یول‌ وئرین‌، یول‌ وئرین‌ قاسم‌خان‌ گلیر

ظالیم‌ اربابلارا دیوان‌ توتماغا

چیگینینده‌ توفنگی‌ باغری‌قان‌ گلیر

 بئله‌لیكله‌ قاسم‌خان‌ آد، سان‌ قازانمیشدی‌. اونون‌ محبوبییتی‌ خالق‌ آراسیندا گئتدیكجه‌ آرتیردی‌. تبریزده‌ اولان‌ امنیه‌ مسئوللاری‌ قاسم‌خانین‌ آزاد شكیلده‌ آت‌ اوینادیب‌، مالكلری‌ سیخینتیا سالیب‌ اونلاری‌ بیر- بیر آرادان‌ آپارماسینین‌ سببینی‌ سارابین‌ امنیه‌ اداره‌لرینین‌ بی‌كفایت‌ اولماقلاریندا گؤروردولر. بونا گؤره‌ ده‌ قاراداغ‌دان‌ بیر عده‌ ژاندارم‌ دسته‌سینی‌ سارابا گتیریرلر. بونلارا قاسم‌خانین‌ تئزلیك‌له‌ توتولماسی‌ تاپشیریلمیشدی‌. بونا گؤره‌ اونلار گئجه‌- گوندوز قاسم‌خانی‌ نئجه‌ تله‌یه‌ سالاجاقلاری‌ باره‌سینده‌ نقشه‌ چكیردیلر. اونلار یاخشی‌ بیلیردیلر كی‌، قاسم‌خانی‌ دؤیوش‌ میدانیندا مغلوب‌ ائده‌ بیلمه‌یه‌جكلر.  بئله‌ اولسا اؤز جانلاری‌ دا خطره‌ دوشه‌ بیلردی‌. بونا گؤره‌ ده‌ باشقا بیر یول‌  تاپماق‌ لازیم‌ ایدی‌.

 قاسم‌خانین‌ دسته‌سینده‌ دئچان‌ كندیندن‌ اولان‌ اسماعیل‌ آدلی‌ بیر اوغلان‌ وار ایدی‌. او قاسم‌خانلا بیرلیكده‌ اربابلارین‌ علیهینه‌ گئدن‌ دؤیوشلرده‌ اؤلموشدو. اونون‌ طوطی‌ آدلی‌ قوجا آناسی‌ وار ایدی‌. اوغلونو الدن‌ وئرمیش‌ بو قوجا قاری‌ اوغلونون‌ اؤلومونو قاسم‌خاندان‌ بیلیردی‌. او دئییردی‌:

 - منیم‌ اوغلومون‌ باعثی‌ قاسم‌خاندیر.  او اولماسایدی‌ منیم‌ اوغلوم‌ اؤلمزدی‌.

 بونا گؤره‌ ده‌ اونون‌ قاسم‌خانا نفرتی‌ وارایدی‌. دائیم‌ سارابین‌ امنیه‌ اداره‌لرینه‌ گئدیب‌ قاسم‌خانین‌ علیهینه‌ شكایت‌ ائدیردی‌. ایندی‌ طوطی‌ قاری‌ قاراداغدان‌ بیر دسته‌ امنیه‌لرین‌ سارابا گلدیگینی‌ ائشیدیب‌ اونلارین‌ رئیسینه‌ شكایت‌ ائدیر. امنیه‌ رئیسی‌ طوطی‌ قاریدان‌ خبر آلیر:

 - سن‌ كیمسن‌؟ طوطی‌ قاری‌ جاواب‌ وئریر:

 - منیم‌ آدیم‌ طوطو دور، اسماعیلین‌ آناسی‌. قاسم‌خان‌ منیم‌ اوغلومون‌ اؤلومونون‌ سببیدیر. من‌ اوندان‌ شكایته‌ گلمیشم‌.

 رئیس‌ خبر آلیر:

 - سن‌ قاسم‌خانین‌ هاردا اولدوغونو بیلیرسنمی‌؟

 طوطی‌ قاری‌ دئییر:

 - یوخ‌، ایندی‌ اونون‌ هاردا اولدوغونو بیلمیرم‌.

 رئیس‌ اونا تاپشیریق‌ وئریب‌ دئییر:

 - اوغلونون‌ انتقامین‌ آلماق‌ ایسته‌ییرسنسه‌ گرك‌ آییق‌ اولوب‌ قاسم‌خانین‌ یئرینی‌ اؤیره‌نیب‌ منه‌ خبر وئره‌سن‌.

 طوطو قاری‌ رئیسه‌ سؤز وئریب‌ اوندان‌ آیریلیر...

 قاسم‌خانین‌ سارابین‌ كوللوجه‌ آدلی‌ كندینده‌ طهمز (یا حاجی‌ احمد) آدیندا بیر دوست‌ بیلدیگی‌ یاخین‌ آدامی‌ وار ایدی‌. قاسم‌خان‌ و یولداشلاری‌ حاجی‌ طهمزه‌ پول‌ وئرمیشدیلر كی‌، عایله‌لرینه‌ یئتیرسین‌. حاجی‌ بو پوللاری‌ آلاندان‌ سونرا پوللاری‌ صاحبلرینه‌ وئرمیر و فکر ائدیر كی‌، قاسم‌خان‌ و یولداشلاری‌ بو گون‌- صاباح‌ امنیه‌لر طرفیندن‌ اؤلدوروله‌جك‌. اوندان‌ سونرا كیم‌ بیلیر كی‌، قاسم‌خانین‌ منیم‌ یانیمدا پولو واردیر. بئله‌لیكله‌ حاجی‌ طهمز پوللارا صاحب‌ اولماق‌ اوچون‌ قاسم‌خانین‌ و اونون‌ یولداشلارینین‌ اؤلوم‌ خبرینی‌ گؤزله‌ییردی‌. قاسم‌خان‌ آرانی‌ ساكت‌ بیلیب‌ یولداشلاریندان‌ مهدی‌، شیرزاد، ابی‌، نوروزعلی‌ ایله‌ گئجه‌ یاریسی‌ حاجی‌ طهمزین‌ قاپیسیندا آتدان‌ دوشورلر. ائو صاحبی‌ یوخودان‌ اویانیب‌ اونلاری‌ قارشیلاییر. حاجی‌ طهمز بو خبرسیز گلن‌ قوناقلاردان‌ ناراحات‌ اولسادا اونلارا بیلدیرمیر. قاسم‌خان‌ حاجی‌ طهمزه‌ دئییر:

 - حاجی‌، بیز سنه‌ پول‌ وئرمیشدیك‌ كی‌، عایله‌لریمیزه‌ وئره‌سن‌. آمما سن‌ كوتاهلیق‌ ائدیب‌ پوللاری‌ اؤز یانیندا ساخلاییبسان‌. ایندی‌ او پوللار اؤزوموزه‌ لازیمدیر. حاجی‌ طهمز قوناقلارا یئمك‌ حاضرلاییب‌ دئییر:

 - سیز استراحت‌ ائدین‌، من‌ سیزه‌ پول‌ تهیه‌ ائدیب‌ قاییدیرام‌. حاجی‌ آتا مینیب‌ طوطی‌ قارینی‌ گؤرمك‌ اوچون‌ دئچان‌ كندینه‌ گلیر. او طوطی‌ قارینی‌ گؤرن‌ كیمی‌ دئییر:

 - نه‌ یاتیبسان‌ آرواد تئز اول‌ قاسم‌خان‌ بیزده‌دیر.

 طوطو قاری‌ قولاقلارینا اینانماییب‌ خبر آلیر:

- دوغرو دئییرسنمی‌؟

 حاجی‌ دئییر:

 - یالان‌ نه‌ لازیمدیر؟ آرواد تئز اول‌.

 حاجی‌ طهمز، قارینی‌ قاراداغدان‌ گلن‌ امنیه‌لرین‌ یانینا آپاریر. طوطو قاری‌ گئجه‌ یاری‌ رئیس‌ امنیه‌نی‌ یوخودان‌ اویادیب‌ دئییر:

 - نه‌ یاتیبسان‌ رئیس‌، قاسم‌خانین‌ یئرینی‌ تاپمیشام‌.

 بو مسئله‌دن‌ اؤترو قاراداغدان‌ سارابا گلن‌  رئیس‌ بو خبردن‌ خوشحال‌ اولوب‌ ال‌- آیاغا دوشور.  امنیه‌لری‌ یوخودان‌ اویادیب‌ تله‌سیك‌ آتلانیب‌ كوللوجه‌یه‌ دوغرو حركت‌ ائدیرلر. بیر ساعاتدان‌ سونرا كوللوجه‌ كندینده‌ ایدیلر. قاسم‌خان‌ اؤز دوستلاری‌ ایله‌ حاجی‌ طهمزین‌ ائوینده‌ شیرین‌ یوخویا گئتمیشدیلر. اؤزلرینه‌ دوست‌ بیلدیكلری‌ بیر خایئنین‌ خیانتلریندن‌ خبرلری‌ یوخ‌ ایدی‌. قاراداغ‌ امنیه‌لری‌ حاجی‌ طهمزین‌ ائوین‌ ساكت‌ حالدا محاصره‌ ائدیرلر. آمما امنیه‌لر قاسم‌خانین‌ و یولداشلارینین‌ یاتدیغی‌ اوتاغا یاخین‌ دوشه‌ بیلمیرلر. دفعه‌لرله‌ دؤیوشدن‌ غالب‌ چیخان‌ قاسم‌خانلا اوز- اوزه‌ دایانماقدان‌ چكینیردیلر. مردانه‌ دؤیوشمكدن‌ چكینن‌ امنیه‌لر بو قرارا گلیرلر كی‌، نه‌ قدر قاسم‌خانین‌ الینده‌ توفنگ‌ وار، اونا یاخین‌ دورماق‌ اولماز و اؤز جانلاری‌دا خطره‌ دوشه‌ بیلر.

 قاسم‌خان‌، سومالی‌ نوروزعلی‌، قزیلجالی‌ مهدی‌، كوللوجه‌لی‌ ابی‌، حاجی‌ طهمزین‌ ائوینده‌ توفنگلرینی‌ دیوارا سؤیكه‌ییب‌، قاپینین‌ دالینی‌ محكم‌ باغلاییب‌ یاتمیشدیلار. اسدالله‌ دامین‌  اوستونده‌ كئشیك‌ چكمه‌یه‌ تعیین‌ اولونموشدو. امنیه‌لر ائوی‌ محاصریه‌ آلیب‌ گیزلنمیشدیلر. حیطی‌ سكوت‌ بؤروموشدو. بو سكوتو پوزان‌ فقط‌ یاتانلارین‌ خورورتولاری‌ ایدی‌. امنیه‌لر دامین‌ اوستونه‌ چیخاندا اسدالله‌نی‌ یاتیب‌ یوخلامیش‌ گؤرورلر. او یورغون‌ اولدوغونا گؤره‌ درین‌ یوخویا گئتمیشدی‌. امنیه‌لر اسدالله‌نین‌ توفنگینی‌ گؤتوروب‌ اونو ترك‌ سیلاح‌ ائدیرلر. اسداله‌ گؤزلرینی‌ آچاندا اؤزونو محاصره‌ده‌ دوشمن‌ توفنگینین‌ لوله‌سینی‌ اؤز آغزیندا گؤرور. امنیه‌لر اونا دئییرلر: سسینی‌ چیخارتسان‌ اؤزونو اؤلموش‌ بیل‌.

 او زامانلار كند ائولرینین‌ دامیندا باجا اولاردی‌. بو باجا ائوده‌ تندیر سالاندا اونون‌ توستوسو ائشیگه‌ چیخماق‌ اوچون‌ ایدی‌. امنیه‌ رئیسی‌ بیر اوغلان‌ اوشاغینی‌ یوخودان‌ اویادیب‌، اونا پول‌ وئریب‌ دئییر:

بو ائوده‌ دؤرد نفر یاتیبدیر. اونلارین‌ توفنگلری‌ واردیر. بیز سنی‌ باجادان‌ ائوین‌ ایچینه‌ ساللایاجاغیق‌. سن‌ اوّل‌ ائوین‌ قاپیسینی‌ آچیب‌ سونرا اونلارین‌ توفنگلرین‌ بیر- بیر گؤتوروب‌ بیزه‌ وئرملیسن‌.

 بئله‌لیكله‌ اوغلانین‌ بئلینه‌ طناب‌ باغلاییب‌ باجادان‌ ائوین‌ ایچینه‌ ساللاییرلار. اوغلان‌ قاپینی‌ آچیب‌، اونلارین‌ توفنگلرینی‌ گؤتوروب‌ امنیه‌لره‌ وئریر. ایندی‌ قاسم‌خان‌ و یولداشلاری‌ ترك‌ سیلاح‌ اولموشدولار. امنیه‌لر دریندن‌ نفس‌ آلیرلار. سونرا ائوه‌ سوخولوب‌ قاسم‌خانی‌، شیرزادی‌، نوروزعلینی‌، ابی‌نی‌، مهدینی‌ یوخودا ایكن‌ اؤلدورورلر. دامدا كئشیك‌ چكن‌ اسدالله‌ ایسه‌ اونو تهدید ائدن‌ و گولله‌لرین‌ سسیندن‌ تشویشه‌ دوشن‌ امنیه‌نی‌ گؤروب‌ فرصتدن‌ استفاده‌ ائدیب‌ امنیه‌نی‌ ترك‌ سیلاح‌ ائدیر و توفنگین‌ قنداغی‌ ایله‌ اونو ووروب‌ آرادان‌ چیخیر.

 بئله‌لیكله‌ ساوالان‌ داغینین‌ اتكلرینده‌ زحمتكش‌ كندلیلرین‌ امیدی‌، آرخاسی‌ اولان‌ قاسم‌خانی‌ و یولداشلارینی‌ فاسد دربارین‌ نؤكرلری‌ اولان‌ امنیه‌لرین‌ قانلی‌ اللریله‌ نامردلیكله‌ اؤلدورورلر. سارابین‌ و آلان‌بیراغوش‌ ماحالینین‌ گؤیلرینده‌ پاریلدایان‌ بو اولدوزلار ابدی‌ اولاراق‌ گؤزلرینی‌ یومورلار. بو آجیناجاقلی‌ فاجعه‌دن‌ سونرا فئوداللار یئنه‌ ده‌ اؤز شمشیرلرین‌ چاخماق‌ داشینا چكیب‌ ایتیله‌مه‌یه‌ باشلادیلار. یئنه‌ ده‌ كندلیلری‌ اؤزلرینه‌ قول‌ حساب‌ ائدن‌ اربابلار، اؤز ییرتیجی‌ دیشلرینی‌ قیجیردیب‌ قاسم‌خانین‌ آجیغینی‌ زاواللی‌ كندلیلردن‌ چیخماق‌ اوچون‌ جان‌ آتیردیلار.

.... ساراب‌ و آلان‌بیراغوش‌ ماحالینین‌ تن‌ اورتاسیندان‌ آخیب‌ گئدن‌ آجی‌ چایین‌ لئهلی‌ سولاری‌ ساكت‌ و آرامجاسینا آخیردی‌. قاسم‌خان‌ اؤز ایكی‌ ایللیك‌ مبارزه‌سینده‌ دفعه‌لرله‌ بو چایین‌ كناریندا گئجه‌لر اوجاقلار قالاییب‌، سحره‌ كیمی‌ اولدوزلارلا دردلشیب‌، اؤز مبارزه‌ یوللارینی‌ ایشیقلاندیرماق‌ اوچون‌ فکره‌ گئدیب‌، آجی‌ چایین‌ سولارینا گؤز دیكمیشدی‌. ایندی‌ داها قاسم‌خان‌ یوخ‌ ایدی‌. آمما آجی‌ چای‌ آخیردی‌. ایندی‌ همدمسیز قالان‌ بو چای‌ قاسم‌خانین‌ و اونون‌ آتلیلارینین‌، كنارینداكی‌ قالادیقلاری‌ اوجاق‌ داشلارینا باخا- باخا گله‌جكده‌ تاپیلاجاق‌ قاسم‌خانلاری‌ دؤشونوردو....

نسخه قابل چاپ

     
 

 

ذربایجان" دا یازیلان مطلب لردن باشفا سایت لار ویایینلاردا فایدالانماق،
 یالنیز یازیچی، ترجمه چی و قایناق آ
دلارینی چکمکله آزادیر.