آذربایجان

 

 
  ►►► سیاست اجتماعی ملی بین الملل تاریخ  
      هاشم ترلان

آذربایجان کند حرکاتیندان:
"سومالی قاسم‌خان" حرکاتی

(2)

هاشم ترلانآذربایجان کند حرکاتی تاریخینده، خلقین ایچیندن باش قالدیریب ظلم و زوراکیلیق علیهینه عصیان ائده‌ن قهرمانلار چوخ اولوبدور. مختلف دؤرلرده ایستر شمالی آذربایجاندا، ایسترسه‌ده آرازین بوتاییندا خانلارین، بی‌لرین و ژاندارملارین ائتدیگی زوراکلیغا قارشی عصیانا قالخان کندلیلر، معاصر اجتماعی، سیاسی مبارزه تاریخیمیزده اؤز پوزولماز قهرمانلیق ایزلرینی قویوبلار. قاچاق نبی، قاچاق کرم، سومالی قاسم و بیر چوخ آذربایجان کند سیاسی اجتماعی حرکاتینا باشچیلیق ائده‌ن قهرمانلار، آذربایجان خلقینین تاریخی یادداشیندا قالان پارلاق اولدوزلارا چئوریلیبلر.

آذربایجانین ساراب ماحالیندا ییرمینجی ایللرین اوللرینده کند حرکاتینا رهبرلیک ائده‌ن و ظلمکار خانلار، مباشرلر و کندخدالارین اوره‌یینه قورخو سالان و خلق کوتله‌سینین دادینا چاتان قهرمانلارین بیریده "سوما" کندی ساکنی "قاسم" اولوبدور کی معاصر آذربایجان کند حرکاتی تاریخینده "سومالی قاسم‌خان" آدیلا تانینیبدیر. تاسفله بو حرکاتین نئجه یارانیب، بیتمه‌سی و او دؤر آذربایجان سوسیال اقتصادی دورومونون بو حرکتین یارانماسیندا قویدوغو تاثیرلر و عمومیتله سومالی قاسم حرکاتی باره‌ده گئنیش سندلی تدقیقلار آپاریلماییبدیر. یالنیز ملی حکومت دؤرونده سومالی قاسم حرکاتی معین قده‌ر سندله‌شیر و حتی دئییلنلره گؤره اونون مزاری اوستونده گؤزل بینا تیکیلیر کی ملی نهضت قانا چکیلندن سونرا شاه رژژیمینین یئرلی نوکرلری بی‌لر و خانلارین توسطیله خارابا قویولور. قیرخینجی ایللرده آذربایجانین انقلابچی اوغلو بهروز دهقانی‌نین آپاردیغی "رازلیق حرکاتی" تدقیقینده بو موضوعیا توخونولور. انقلابدان سونرا ساراب ماحالی‌نین بیر سیرا ضیالی‌لارینین آپاردیغی تدقیق کیچیک بیر جزوه‌ده نشر اولونور.

آشاغیدا گلن یازی، گؤرکملی شاعریمیز هاشم ترلانین بو تاریخی حادثه‌ایله باغلی خاطره سی و ائتدییی تدقیق نتیجه‌لری اساسیندا یارانان صنعتکار باخیشدیر. طبیعی‌دیر کی بو تاریخی حادثه‌نین سندلی تدقیقینی لاییقینجه یئرینه یئتیرمک و اوندان الده ائدیلن نتیجه‌لری بوگونکو نسلین اختیارینا قویماق، تدقیقاتچیلاریمیزین هله‌ده اؤده‌نیلمه‌میش بورجودور. بو امیدله کی بو تاریخی حادثه لاییقینجه سندله‌شیب و خلقین اختیارینا قویولسون؛ سیز عزیز اوخوجولاری اوستاد هاشم ترلانین روایت ائتدیگی سومالی قاسمین قهرمانلیق داستانیندان بعضی حصه‌لری اوخوماغا دعوت ائدیریک.

 

قاسم‌خان‌ و آردالان‌ حادثه‌سی‌

...آلان‌بیراغوش‌ ماحالیندا كندلیلرین‌ احوال‌ روحیه‌سی‌ یوكسك‌ درجه‌ده‌ ایدی‌. اونلار آردالان‌ خانلاریندان‌ انتقام‌ آلماق‌ اوچون‌ وار قوه‌لرینی‌ صرف‌ ائتمگه‌ حاضر ایدیلر. سببی‌ ده‌ آیدین‌ ایدی‌. آردالان‌ خانلاری‌ ماحالین‌ بیر چوخ‌ كندلیلرینی‌ اؤزلرینه‌ بورجلو سالیب‌ اونلاری‌ سویماغا مشغول‌ اولموشدولار. خانلارین‌ عمللری‌ نه‌ قانون‌لا نه‌ ده‌ شرعاً دوز گون‌ دئییلدی‌. 20 تومن‌ وئریب‌ 50 تومن‌ قبض‌ آلماق‌. یاخود 20 باتمان‌ بوغدا مقابیلینده‌ 50 باتمان‌ طلب‌ ائتمك‌ اونلار اوچون‌ عادی‌ مسئله‌ اولموشدو. بو طلبلر اوچ‌ آی‌ عرضینده‌ اؤده‌نیلملی‌ ایدی‌. یوخسا بو بورجلار آی‌ باآی‌ دوغوب‌ بالالاییردیلار. بئله‌لیكله‌ كندلیلر هر زامان‌ خانلارا بورجلو اولوردولار. شاللاق‌ و دؤلت‌ مأمورلاری‌ ایسه‌ همیشه‌ باشلارینین‌ اوستونده‌ حاضر ایدی‌.

خانلارین‌ ظلمی‌ بونلارلا تامام‌ اولموردو. اونلار كندلیلرین‌ اكیب‌ بیچدیكلری‌ محصولدان‌ آلدیقلاری‌ بهره‌دن‌ علاوه‌ بعضی‌ وئرگیلردن‌ ده‌ استفاده‌ ائدیردیلر. خانلارین‌ ماحالدا بیر- بیرینین‌ یانیندا نئچه‌ پارچا كندلری‌ وار ایدی‌. بو كندلرین‌ كندلیلری‌ ائو باشی‌ تویوق‌، قوزو، وئرمه‌لی‌ و مباشر و نؤكرلرینین‌ خرج‌- مخارجینی‌ اؤده‌ملی‌ و خانلارین‌ خصوصی‌ ایشلرینده‌ بئگارلیق‌ ائتملی‌ ایدیلر. بونلاردان‌ علاوه‌ اونلارین‌ كندلیلرله‌ غیر انسانی‌ رفتارلاری‌ آغیلا سیغمازدی‌. كندلی‌ قادینلار، كیشیلر خانلارا تعظیم‌ ائتملی‌ و اونلارین‌ حاقسیز امرلرینی‌ یئرینه‌ یئتیرملی‌ ایدیلر. خانلار هانسی‌ كنده‌ آددیم‌ قویاندا اونلارین‌ آیاقلاری‌ آلتیندا قوربان‌ كسمه‌یه‌ مجبور اولوردولار.

ایللر بویو بو ظلملری‌ چكن‌ كندلیلر اؤز عقده‌لرینی‌ بوشالتماق‌ اوچون‌ فرصت‌ گؤزله‌ییردیلر. ایندی‌ بو فرصت‌ باشا چاتمیشدی‌. اؤزلرینی‌ هر فداكارلیغا آماده‌ گؤرن‌ كندلیلر بو ایشین‌ عاقبتینی‌ حسابا آلمادان‌ اربابلاردان‌ انتقام‌ آلماق‌ اوچون‌ حاضرلاشیردیلار. بو حاضرلیغین‌ نه‌یین‌ بهاسینا قورتارماسی‌ باره‌ده‌ فکر ائدن‌ یوخ‌ ایدی‌.

قاسم‌خانین‌ آتلی‌لاری‌ بو خبری‌ اربابلارین‌ بوتون‌ كندلرینده‌ اولان‌ اؤز یاخین‌ آداملارینا یئتیرمیشدیلر. اونلار فقط‌ بیر اشاره‌یه‌ معطل‌ ایدیلر. آردالان‌ كندی‌ یعنی‌ آلان‌بیراغوش‌ ماحالینین‌ اربابلارینین‌ مركزی‌ اولان‌ بو فساد یوواسی‌ قاسم‌خانین‌ آداملارینین‌ محاصره‌سینده‌ ایدی‌. آردالانا گئدیب‌-گلن‌ مظنون‌ آداملار كنترل‌ اولونوردو. بونونلا بئله‌ خانلار وضعیتین‌ نه‌ یئرده‌ اولدوغونو درك‌ ائتمیشدیلر. اونلار كندین‌ محاصره‌ده‌ اولدوغونا باخمایاراق‌ بیر نئچه‌ كنده‌ گیزلین‌ آدام‌ گؤندره‌ بیلمیشدیلر. بو آداملارین‌ بیری‌ ده‌ مئهریبانا گئتمیشدی‌. مئهریبانین‌ قدرتلی‌، سؤزو داشدان‌ كئچن‌ مللاسی‌ میرزه‌حبیب‌ صدری‌ احوالاتی‌ بئله‌ گؤروب‌ تداركه‌ باشلامیشدی‌. هر جور اولوردوسا خانلارا كؤمك‌ گؤندرمگی‌ اؤزونه‌ بورج‌ بیلمیشدی‌. بو كؤمك‌ ایكی‌ نفر سیلاحلی‌ قوه‌دن‌ عبارت‌ ایدی‌. بیری‌ مئهریبانین‌ دلیقانلی‌ جاوانلاریندان‌ جامی‌، ایكینجیسی‌ نصیری‌ تایفاسیندان‌ ساییلان‌ یوسفخان‌ ایدی‌. بو ایكی‌ نفر سیلاحلی‌، آتلی‌ اولاراق‌ اؤزلرینی‌ آردلان‌ خانلارینین‌ خدمتینه‌ یئتیره‌ بیلمیشدیلر. اطراف‌ كندلردن‌ ده‌ هر جور اولورسا اولسون‌ اؤزلرینی‌ خانلارین‌ دسته‌سینه‌ یئتیره‌ بیلمیشدیلر.

آردلان‌ خانلارینین‌ باشچیسی‌ حسنعلی‌خان‌ اولماقلا برابر اوچ‌ قارداشین‌ یاشلیسی‌ حساب‌ اولوردو. بوندان‌ علاوه‌ خانلارین‌ آنا و باجیلاری‌ اونلارلا با هم‌ ایدی‌. هله‌ آردالاندا ساكیتلیك‌ حؤكم‌ سوروردو. قاسم‌خانین‌ آتلیلاری‌ كنده‌ وارد اولمامیشدیلار. بودا توفاندان‌ قاباقكی‌ آراملیغا بنزه‌ییردی‌. آردالان‌ خانلاری‌ یاشادیقلاری‌ عالی‌ بینانین‌ داخیلینده‌ اؤز مؤقعلرینی‌ بركیتمكده‌ایدیلر. اونلار اؤزلرینه‌ مطمئین‌ یئرلرده‌ سنگر بندلیكله‌ مشغول‌ اولموشدولار. اونلارین‌ سیلاحلی‌ قوه‌لری‌ قاسم‌خانین‌ سیلاحلی‌ قوه‌لرینه‌ اوستون‌ گله‌جگینه‌ اینانیردیلار. اؤزلرینه‌ نئچه‌ گونلوك‌ آذوقه‌ و مهمات‌ ذخیره‌ ائتمیشدیلر. خانلارین‌ آناسی‌دا اؤز اوغلانلاریندان‌ دالی‌ قالان‌ دئییلدی‌. او لازیم‌ اولان‌ دستورلاری‌ وئریر و سیلاحلی‌ قوه‌لرینه‌ اؤرك‌- دیرك‌، وئره‌- وئره‌ اونلارین‌ روحیه‌لرینی‌ تقویت‌ ائدیردی‌.

گون‌ باتیب‌، گئجه‌نین‌ قارانلیغی‌ كنده‌ حاكم‌ اولموشدو. آمما گئجه‌نی‌ یاتان‌ چوخ‌ آز ایدی‌. هامی‌ سحرین‌ آچیلماسی‌نی‌ گؤزله‌ییردی‌. بئله‌ بیر حاضرلیق‌ كندلیلرین‌ آراسیندا داها گوجلو ایدی‌. قاسم‌خانین‌ دسته‌سی‌ ده‌ اؤز تداركلرینده‌ ایدیلر. قاسم‌خان‌ خصوصی‌ عملیاتلاری‌ اولمایاندا باشیندا دؤرد یا بئش‌ نفردن‌ آرتیق‌ یولداشی‌ اولمازدی‌. بئله‌ حاللاردا اونلار گوندوزلر داغ‌ اتكلرینده‌ كئچینیب‌، گئجه‌لری‌ یاخین‌ كندلرده‌ اولان‌ دوستلارینین‌ ائولرینده‌ قالیب‌ سحر تئزدن‌ اورانی‌ ترك‌ ائدردیلر. آمما كنارداكی‌ دوستلاری‌ ایله‌ رابطه‌لری‌ كسیلمزدی‌. مهم‌ بیر مسئله‌ باش‌ وئرسیدی‌ آز مدتین‌ عرضینده‌ دسته‌لری‌ تكمیل‌ اولاردی‌. ایندی‌ اونلار یئنه‌ اولدوغو كیمی‌ بیر یئره‌ توپلاشمیشدیلار. معلوم‌ اولدوغونا گؤره‌ قاسم‌خانین‌ دسته‌سینده‌ اون‌ نفر سیلاحلی‌ وار ایدی‌: آوارسلی‌ ممی‌، تلخابلی‌ شیرزاد، سومالی‌ بایرامعلی‌، كوللوجه‌لی‌ ابی‌، قزیلجالی‌ مهدی‌، سومالی‌ نوروزعلی‌، طوطی‌ قارینین‌ اوغلو اسماعیل‌ و حاجی‌ رضا. بونلار دائیمی‌ شكیلده‌ قاسم‌خانین‌ دسته‌سیندن‌ آیریلمایان‌ صمیمی‌ جان‌ بیر قهرمانلار ایدیلر. بونلاردان‌ باشقا دا قاسم‌خانین‌ دوستلاری‌ وار ایدی‌. حتی‌ تبریزین‌ اؤزونده‌ ده‌ صمیمی‌ دوستلاری‌ وار ایدی‌. اونلاردان‌ چهره‌لی‌ میرزه‌عبدالله‌، سومالی‌ مشهدی‌ ابوالقاسم‌، تبریزلی‌ مشهدی‌ رسول‌، اوقانلی‌ اسماعیل‌، قلی‌ كامران‌، دئچانلی‌ آغابابانین‌ آدلارینی‌ چكمك‌ اولار.

ایندی‌ قاسم‌خان‌ اربابلارلا ایكی‌ ایللیك‌ مبارزه‌سینده‌ ان‌ مهم‌ یئر توتان‌ آردالان‌ حادثه‌سینه‌ حاضرلاشیردی‌. دسته‌سینین‌ عضولری‌ اونون‌ باشینا ییغیلمیشدیلار. آردالانین‌ اؤزوندن‌ و اطراف‌ كندلردن‌ گلن‌ كندلیلر ایسه‌ بیر گون‌ قاباقدان‌ آردالانا گلیب‌ یاخین‌ آداملارینین‌ یا قوهوملارینین‌ ائوینده‌ یئرلشمیشدیلر. آمما سحر آچیلماق‌ بیلمیردی‌. سانكی‌ مرموز بیر قوه‌ زامانین‌ عقرب‌لرینی‌ توتوب‌ ساخلامیشدی‌.

قاسم‌خانین‌ دسته‌سی‌ آردالانا داخیل‌ اولمامیشدان‌ بو كندین‌ جغرافی‌ مؤقعیینی‌ بیلدیكلرینه‌ گؤره‌ دؤیوش‌ میدانینی‌ و آغالیق‌ بیناسینین‌ قرار توتدوقو مكانلاری‌ نظره‌ آلیب‌ قاسم‌خانین‌ امری‌ ایله‌ كیمین‌ هانسی‌ یئرده‌ پناه‌ یا سنگر توتاجاقلاری‌ باره‌ده‌ تعیینات‌ وئریلمیشدی‌. صاباحیسی‌ گون‌ قاسم‌خان‌ اؤز آتلیلاری‌ ایله‌ آردالانا وارد اولدو. اونلار اؤز تعیین‌ اولموش‌ یئرلرینده‌ سنگر توتدولار. بو مبارزه‌ كند كوتله‌لرینین‌ اربابلارین‌ ظلم‌ ستملرینه‌ قارشی‌ بیرینجی‌ عصیانلاری‌ ایدی‌. بئله‌ بیر عصیان‌ او زامانا قدر آذربایجانین‌ باشقا یئرلرینده‌ باش‌ وئرمه‌میشدی‌.

گون‌ چیخمیشدی‌. آردالان‌ كندی‌ بیر حادثه‌ قارشسیندا دایانمیشدی‌. آغالیق‌ بیناسیندا خانلارین‌ توفنگچیلرینین‌ حربی‌ آرایشیندن‌ هئچ‌ كیمین‌ خبری‌ یوخ‌ ایدی‌. بینانین‌ قاپی‌ پنجره‌لری‌ باغلی‌ نظره‌ گلیردی‌. هر حالدا اونلار بینانین‌ داخیلینده‌ ایدیلر. دؤیوش‌ میدانی‌ سكوت‌ ایچینده‌ اولسادا كنار گوشه‌ده‌ هله‌ پنهان‌ اولموش‌ كندلیلرین‌ سسی‌ ائشیدیلیردی‌.

بیرینجی‌ گولله‌ قاسم‌خانین‌ طرفیندن‌ آتیلدی‌. پنجره‌نین‌ سینیب‌ یئره‌ تؤكولن‌ شیشه‌لرینین‌ سسی‌ ائشیدیلدی‌. آمما خانلار دئیه‌سن‌ صبرلی‌ایدیلر. اونلار جاواب‌ وئرمه‌مكله‌ اؤز سنگرلرینی‌ پنهان‌ شكیلده‌ ساخلاماق‌ ایسته‌ییردیلر. ایكینجی‌ گولله‌دن‌ آغالیق‌ بیناسینین‌ قاپیلارینین‌ بیری‌ سارسیلدی‌. آتیشمانین‌ تزه‌ باشلانماسینا باخمایاراق‌ قاسم‌خانین‌ دوستلاری‌ سیلاحلانمیش‌ حالدا دسته‌- دسته‌ گلیب‌ اونا قوشولوب‌ اؤزلرینه‌ سنگر دوزلدیردیلر. بئله‌ سیلاحلی‌ قوه‌لرین‌ سایی‌ گئتدیكجه‌ آرتیردی‌. بئله‌لیكله‌ آتیشما گئتدیكجه‌ گوجله‌نیردی‌. خانلارین‌ ائولرینین‌ قاباغیندا حیط‌لری‌ وار ایدی‌. قاسم‌خانین‌

یولداشلاری‌ اؤز سنگرلرینی‌ ترك‌ ائدیب‌ كوچه‌نی‌ كئچیب‌ خانلارین‌ داروازاسینین‌ آغزینا چاتمیشدیلار. تصمیملری‌ هر نؤع‌ ایله‌ اولورسا اولسون‌ داروازنی‌ آچیب‌ ایچه‌ری‌ گیرمك‌ ایسته‌ییردیلر. بو حالدا باش‌ وئره‌ن‌ یئنی‌ بیر حادثه‌ دؤیوشون‌ طالعه‌یینی‌ حل‌ ائتمیش‌ اولدو. آغالیق‌ بیناسینین‌ آرخاسیندا باغ‌ وار ایدی‌. دؤیوشدن‌ كنارداكی‌ كندلیلر باغین‌ حصاریندان‌ آشیب‌ باغا دولورلار. بینانین‌ دالیندان‌ دیوارین‌ اوستونه‌ نردبان‌ قویوب‌ داما چیخیرلار. اللرینده‌كی‌ قازما و كولونگ‌له‌ دامین‌ اوستونو سؤكمه‌یه‌ باشلاییب‌ آچیلان‌ باجارلاردان‌ اوت‌، علفلری‌ یاندیریب‌ ایچه‌ری‌ آتیرلار. قاسم‌خان‌ كندلیلرین‌ بو عملیاتینی‌ گؤروب‌ دئییر:

- كندلیلر بیزدن‌ زرنگ‌ چیخدیلار.

آغالیق‌ ائوین‌ آتش‌ بوروموشدو. یانقین‌ بو اوتاقدان‌ او بیری‌ اوتاغا یاییلیردی‌. خانلارین‌ توفنگچیلری‌ اؤزلرینی‌ ایتیرمیشدیلر. قاسم‌خان‌ و یولداشلاری‌ بینانین‌ حیطینه‌ دولسادا آتیشما هله‌ داوام‌ ائدیردی‌. یئنی‌ یانماغا باشلایان‌ اوتاقلارین‌ ایچیندن‌ آراسی‌ كسیلمه‌دن‌ یاغان‌ گولله‌لر قاسم‌خانین‌ آتلیلارینی‌ كاریخدیرمیشدی‌. اونلار اؤزله‌رینه‌ مناسب‌ پناه‌گاه‌ آختارماقدا ایدیلر. اربابلارین‌ آناسی‌ دا اؤز اوغلانلاری‌ایله‌ بیر اوتاقدا اولدوغونا گؤره‌ آرا بیر سسی‌ گلیردی‌. بیر آز قاباق‌ اوغلانلارینی‌ كندلیلرله‌ مبارزه‌یه‌ دعوت‌ ائدن‌ بو قادین‌، ایندی‌ اوغلانلارینی‌ صلح‌ ائتمگه‌ دعوت‌ ائدیردی‌. قاسم‌خان‌ ایسه‌ خانلارا كؤمك‌ اوچون‌ گلنلره‌ مراجعت‌ ائدیب‌ اوجا سسله‌ دئییردی‌:

- سیزینله‌ ایشیمیز یوخدور. هر كس‌ اسلحه‌سینی‌ یئره‌ قویسا اونا آمان‌ وئریله‌جك‌.

اوتاقلارین‌ داخیلینده‌ خانلار آجیقلی‌ حالدا اؤز طرفدارلارینی‌ آتش‌ آچماغا وادار ائدیردیلر. شیرزاد اؤزونو بیر اوتاغین‌ قاپیسینا یئتیرمیشدی‌. او اشاره‌ ایله‌ یولداشلارینی‌ اؤز یانینا چاغیریردی‌. بیر آزدان‌ سونرا شیرزاد و یولداشلاری‌ قاپینی‌ سیندیریب‌ جلد ایچه‌ری‌ وارد اولدولار. اوتاقلارین‌ یئرینده‌ جنازه‌لر گؤرونوردو. اونلار اؤزلرینه‌ سنگر تاپیب‌ آچیلان‌ گولله‌لره‌ جاواب‌ وئریردیلر. ایندی‌ آرتیق‌ آتیشمالار ائشیكدن‌ اوتاقلارین‌ ایچینه‌ سرایت‌ ائتمیشدی‌. خانلارین‌ توفنگچیلری‌ دعوانی‌ اودوزدوقلارینی‌ گؤروب‌ اؤز جانلارینین‌ هایینا قالمیشدیلار. اونلار فرصتدن‌ استفاده‌ ائدیب‌ اؤزلرینی‌ معركه‌دن‌ قورتارماق‌ اوچون‌ جان‌ آتیردیلار. مئهریباندان‌ خانلارین‌ كؤمه‌گینه‌ گلن‌ یوسف‌خان‌ اؤز كندلیسی‌ "‌‌‌جامی"‌‌‌ نی‌ اؤلموش‌ گؤروب‌ وحشته‌ دوشور. نهایت‌ یوسف‌خان‌ و بیر نئچه‌لری‌ اؤزلرینی‌ اؤلومدن‌ قورتاریب‌ قاچیرلار.

داها آتیشما سسی‌ ائشیدیلمیردی‌. خانلارین‌ تامام‌ سنگرلری‌ قاسم‌خانین‌ اختیاریندا ایدی‌. آمما اؤلنلرین‌ ایچینده‌ حسینعلی‌خانین‌ اؤلوسو گؤرونموردو. حسینعلی‌خان‌ نئجه‌ اولورسا اؤزونو بینانین‌ آشاغی‌ طبقه‌سینه‌ یئتیریب‌ تؤیله‌یه‌ داخیل‌ اولور. اوردان‌دا سامان‌ آنبارینا كئچیب‌ گیزله‌نیر. كندلیلر حسینعلی‌خانی‌ آختارماغا باشلاییرلار. حتی‌ سامان‌ آنبارینا وارد اولورلار. بو آختاریش‌ جدّی‌ شكیلده‌ انجام‌ تاپمیر. یعنی‌ كندلیلر اینانمیرلار خان‌ بو سامانلارین‌ آلتیندا گیزلنمیش‌ اولار. نه‌ ایسه‌ خان‌ گئجه‌ یاریسینا قدر سامانلیقدا گیزلنیب‌ قالیر. آرا سایخیشاندان‌ سونرا جانینی‌ اؤلومدن‌ قورتاریب‌ قاچیر. بئله‌لیكله‌ آردالان‌ حادثه‌سی‌ قورتاریر.

آردالانین‌ ساراب‌ و اطراف‌ كندلردن‌ گلن‌ كندلیلرین‌ آراسیندا بؤیوك‌ هیجان‌ وار ایدی‌. اونلار دونه‌نه‌ كیمی‌ كندلیلرین‌ گؤنون‌ سویوب‌ فلاكتده‌ قویان‌ خانلارین‌ خرابه‌ قالان‌ ائولرینین‌ اوستونده‌ رقص‌ ائدیردیلر. كندلیلر هورا چكیب‌ شادلیق‌ ترانه‌سین‌ ترنم‌ ائدیردیلر. آردالانین‌ كوچه‌لری‌، آغالیق‌ بیناسینین‌ اوتاقلاری‌ جاماعاتلا دولو ایدی‌. اونلار قاسم‌خانی‌ و یولداشلارینی‌ آلقیشلاییردیلار. اژدها یوواسینی‌ خرابه‌ قویان‌ "‌‌‌ملك‌ محمد"‌‌‌لرین‌ ایلكین‌ دفعه‌ اولاراق‌ فریاد آدلی‌ بایراغی‌ اوچ‌ باشلی‌ اژدهالارین‌، جانی‌ شیشه‌ده‌ اولان‌ دیولرین‌، خرابه‌لری‌ اوستونده‌ دالغالانیردی‌. بو، آذربایجانین‌ بوتون‌ كندلرینه‌ مالك‌ اولان‌ اربابلارا اؤلوم‌ مارشی‌ ایدی‌. زه‌لی‌ كیمی‌ آداملارین‌ قانین‌ سوروب‌ قارنی‌ شیشن‌، قانون‌ و شریعتین‌ نه‌ اولدوغونو بیلمه‌ین‌ فاسد شاهلارین‌ تشكیل‌ وئردیگی‌ كابینه‌لرین‌ عالی‌ و فعال‌ عضولری‌ اولان‌ بو اجلافلارا خطر سیقنالی‌ ایدی‌. آلان‌بیراغوش‌ و ساراب‌ كندلیلرینه‌ ایسه‌ كیچیك‌ ده‌ اولسا ظفر بایرامی‌ كیمی‌ گؤرونوردو.

خانلارین‌ ایكی‌ مرتبه‌لی‌ بیناسیندا، كوچه‌لرده‌كی‌ جاماعات‌ اربابلارین‌ تاخیل‌ آنبارینا طرف‌ آخیب‌ گئتمكده‌ ایدیلر. آنبارین‌ قاپیلاری‌ آچیلمیشدی‌. عؤمورلرینده‌ بو قدر تاخیل‌ گؤرمه‌ین‌ كندلیلر اؤزلرینی‌ بوغدا دریاسینین‌ ایچینده‌ گؤروردولر. قاسم‌خان‌ تاخیل‌ آنبارینین‌ اؤنونده‌ دایانیب‌ دئمیشدی‌:

- بو آنبار اكین‌ اكیب‌ گؤتوردویو محصولدان‌ بهره‌ وئرن‌ كندلیلریندیر.

آردالان‌ حادثه‌سی‌ هله‌لیك‌ قورتارمیشدی‌. اطراف‌ كندلردن‌ گلن‌ كندلیلرین‌ بعضیلری‌ اؤز كندلرینه‌ قاییدیردیلار. قاسم‌خان‌ و اونون‌ آتلیلاری‌ آردالانی‌ ترك‌ ائتمك‌ده‌ ایدیلر. بیر ساعاتدان‌ سونرا كوچه‌لرده‌ هئچ‌ كیم‌ گؤزه‌ گؤرونموردو. قاسم‌خان‌ اؤز دایمی‌ باشیندا اولان‌ آتلیلارلا داغلارا چكیلدی‌. آخشام‌ چاغی‌ سارابدان‌ ژاندارملارین‌ و حؤكومت‌ مأمورلارینین‌ دسته‌لری‌ آردالانا طرف‌ گلمكده‌ ایدی‌. آردالان‌ كندلیلری‌ ائولرینه‌ چكیلیب‌ قاپیلارینی‌ باغلامیشدیلار. خانلارین‌ بیناسیندا و كوچه‌لرده‌ سس‌سمیر یوخ‌ ایدی‌. ژاندارملار كنده‌ وارد اولاندا اونلاری‌ قارشیلایان‌ اولمادی‌. اونلار بو حادثه‌دن‌ گئج‌ خبر توتموشدولار. ایندی‌ خانلارین‌ جسدلری‌ دوشن‌ اوتاقلاردا گزیب‌ دولانیردیلار. اؤلولری‌ آیاقلاری‌

ایله‌ چئویریب‌ دقتله‌ باخماقدا ایدیلر. قاسم‌خانین‌ آتلیلاریندان‌ ایكی‌ نفر بایرامعلی‌ و سومالی‌ رضا یارالانمیشدیلار. اونلارین‌ یارالاری‌ آغیر اولسا دا اؤزلری‌ ایله‌ آپارمیشدیلار. ایندی‌ آردالاندا حاضر اولان‌ ژاندارملارین‌ سایی‌ آز اولدوغونا گؤره‌ سارابا قایتمالی‌ ایدیلر. مأمورلار آردالانداكی‌ بو عملیاتدان‌ گزارش‌ حاضیرلاییب‌، ایكی‌ نفر ژاندارملاردان‌ خانلارین‌ بیناسیندا كئشیكچی‌ قویوب‌ گئدیرلر.

آردالان‌ خبری‌ سارابدا، تبریزده‌ حتی‌ تهراندا توپ‌ كیمی‌ آچیلیب‌ بؤیوك‌ های‌ كویه‌ باعث‌ اولموشدو. آردالاندا اشتراك‌ ائدن‌ اطراف‌ كندلرین‌ اهالیسی‌ اؤز كندلرینه‌ قاییدیب‌ اورداكی‌ اربابلارین‌ تاخیل‌ آنبارلارینی‌ داغیدیب‌ وئردیكلری‌ بهره‌لری‌ آپاریردیلار. او دؤورده‌ سارابدا اولان‌ انتظامی‌ قوه‌لرین‌ آز اولدوغونا گؤره‌ هئچ‌ بیر ایشه‌ اقدام‌ ائده‌ بیلمه‌دیلر. بیزیم‌ كندیمیز آردالاندان‌ آرالی‌ اولدوغو اوچون‌ آخشام‌ چاغی‌ بیزه‌ خبر چاتدی‌. آردالاندا عملیات‌ قورتاردیغی‌ حالدا اوزاق‌ كندلیلر هله‌ ایندی‌ هیجانا بورونوب‌ اربابلارین‌ تاخیل‌ آنبارلارینی‌ داغیدیب‌ آپاریردیلار. زنگیلابادلیلاردا هیجان‌ ایچینده‌ ایدیلر. هر مسئله‌دن‌ قاباق‌ اونلاری‌ دوشوندورن‌ اربابلارین‌ تاخیل‌ آنباری‌ ایدی‌. بئناماز آغانین‌ كوره‌یینده‌كی‌ اربابلارین‌ ووردوغو چوبوقلارین‌ یارالارینین‌ هله‌ یئری‌ گؤزدن‌ ایتمه‌میشدی‌. اونون‌ اربابلارا قارشی‌ اولان‌ نفرتی‌ قلبینده‌ یووا سالمیشدی‌. بئناماز آغا اول‌ منیمله‌ مصلحته‌ گلدی‌. من‌ اونا دئدیم‌:

- تاخیل‌ آنباری‌ مسئله‌سی‌ گون‌ اورتایا قدر حل‌ اولمالیدیر. سن‌ گئت‌ كندلیلری‌ باشا سال‌.

بئناماز آغا سئوینجك‌ گئتدی‌. علی‌اكبرله‌ گؤروشوب‌ مسئله‌نی‌ اونونلادا آرایا قویدوم‌. گون‌ اورتاچاغی‌ كندلیلرین‌ یاریسی‌ تاخیل‌ آنبارینین‌ قاباغیندا ایدی‌. كندخدا ایله‌ آتام‌ دا بو ایشدن‌ خبر توتوب‌ آنبارین‌ قاباغینا گلمیشدیلر. كندخدا جلیل‌ اوزونو كند اهلینه‌ توتوب‌ دئییر:

- نه‌ اوچون‌ بورا ییغیشیبسیز؟

بئناماز آغا جاوابیندا:

- اؤزون‌ بونون‌ سببینی‌ بیزدن‌ یاخشی‌ بیلیرسن‌. اطراف‌ كندلرده‌ نه‌ باش‌ وئردیگینی‌ بیلمیرسنمی‌؟

كندخدا جلیل‌ كندلیلرین‌ تاخیل‌ آنبارینی‌ داغیتماغا اولان‌ هوه‌سینی‌ گؤروب‌ اونلارلا یومشاق‌ دانیشماغا باشلادی‌:

- بو عملین‌ نه‌ قدر سیزه‌ باها باشا گله‌جگی‌ باره‌ده‌ فکر ائدیبسیز؟

من‌ جاواب‌ وئردیم‌:

- سیز ده‌ اربابلارین‌ بو كندلیلرین‌ باشینا نه‌ اویون‌ آچدیقلارینین‌ فکرینی‌ ائدیبسیزمی‌؟

آتام‌ منیم‌ بو مسئله‌یه‌ قاریشماغیمدان‌ قورخوردو. اودور كی‌، عصبانی‌ اولوب‌ آجیقلی‌ حالدا منیم‌ اوستومه‌ سسلندی‌

- سنین‌ ایشین‌ اولماسین‌، قاییت‌ گئت‌ ائوه‌.

من‌ یئریمده‌ دایانمیشدیم‌. بئناماز آتاما دئدی‌:

- هه‌، سن‌ ده‌ اربابلاردان‌ طرفدارلیق‌ ائدیرسن‌؟

آتام‌ بو زامان‌ اوزونو كند اهلینه‌ توتوب‌ دئمیشدی‌:

- آی‌ جاماعات‌، بیر هفته‌ منه‌ مهلت‌ وئرین‌، بو مهلت‌ قورتاران‌ گونو من‌ اؤزوم‌ بو آنبارین‌ قاپیسینی‌ آچیب‌ تاخیلنی‌ سیزین‌ اؤزونوزه‌ قایتاراجاغام‌.

آتامین‌ سؤزوندن‌ تاخیل‌ آنبارینین‌ قاباغینا ییغیلان‌ كندلیلر بیر- بیرینین‌ اوزونه‌ باخیب‌ داغیلیب‌ گئتدیلر. كند ایچینده‌ سس‌ كوی‌ یاتدی‌. بئله‌لیكله‌ زنگیلابادین‌ تاخیل‌ آنبارینین‌ قاپیسی‌ آچیلمامیش‌ قالدی‌.

قاسم‌خان‌ مئهریباندا بعضی‌ آردالان‌ اربابلارینی‌ مدافعه‌ ائدن‌ آداملاردان‌ ناراضی‌ ایدی‌. بونلارین‌ ان‌ باشلیجاسی‌ میرزا حبیب‌ صدری‌ ایدی‌. جامی‌ ایله‌ یوسف‌خانین‌ آردالانا گؤندریلمه‌سینی‌ اوندان‌ گؤروردو. بونا گؤره‌ ده‌ آردالانی‌ ترك‌ ائدنده‌ اؤز یولداشلارینا دئییر:

- گلن‌ یاخین‌ گونلرده‌ "‌‌‌شاهباغی‌"‌‌‌ كندینده‌ حاضر اولوب‌ مئهریبانین‌ سوراغینا گئتمه‌لی‌ییك‌.

نسخه قابل چاپ

     
 

 

ذربایجان" دا یازیلان مطلب لردن باشفا سایت لار ویایینلاردا فایدالانماق،
 یالنیز یازیچی، ترجمه چی و قایناق آ
دلارینی چکمکله آزادیر.