صمد چایلی

پرستش قلل کوهستان در آذربایجان

آذربایجان، یكی از مناطق كوهستانی ایران است. زیبایی‌های دل انگیز این كوهها به حدی است كه گاه آنها را منحصر به این منطقه دانسته اند. جنگلهای استثنایی ”آنزا“ در بلندیها و كمره ی كوه‌های  ”قره داغ“ و نیز دره ی پر گل بایندیر در كوه سهند كه در نوع خود بی نظیر است از جمله ی زیبائیهای كوههای آذربایجان می‌باشد.

اما آنچه به موزات مناطق مصفای كوهستانی در این سرزمین جلب توجه می‌كند تقدس تعداد زیادی از قلل كوه‌ها و پرستش آنها از طرف مردم می‌باشد.مناسك و آیین‌هایی كه در اطراف اوجاقهای قلل به اجراء در می‌آید در نوع خود كم نظیر است. باورهای اساطیری این مردمان، كه اغلب ریشه در زروانی گری و میترائیسم دارد، در جای جای حركات آیینی قلل كوهستان قابل مشاهده است. بنابراین، جا دارد قبل از پرداختن به موضوع، سطوری در این زمینه نوشته شود.

بنا به نظر هوشنگ دولت آبادی در كتاب جای پای زروان، زروانیسم قرنها قبل از دین زرتشت در منطقه ی ما رایج بوده و این اندیشه در ادیان بعد تأثیر بسزایی به جای گذاشته است. عمق این تأثیر چنان است كه حتی در زمان معاصر نیز آن باورها را می‌توان در اندیشه و كردار مردمان مشاهده كرد.

 زروان، خدای زمان و بخت است. در این اندیشه شانس، برجستگی خاصی می‌یابد و اندیشه‌ی بی سرنوشت، جایگاه مهمی در باورهای مردم پیدا می‌كند. بازی ”نرد“ كه ساخت آنرا به بزرگمهر منتسب می‌دانند، بر پایه شانس و قرار گرفتن شانسی ”نرد“ یا طاس استوار است. زمان عاملی است كه بن و ریشه ی زروانی گری را تشكیل می‌دهد به طوری كه در بازی ”نرد“ جمع نقطه‌های دو طرف ”نرد“ یا طاس هفت، جمع خانه‌ها سی و رنگ وسیله بازی سیاه و سفید است. كه تماماً با عوامل زمانی مرتبط هستند.

 به نظر مهرداد بهار هم زورخانه‌ها در حقیقت همان زروان خانه است كه آیین انجام شده در آنها از شكل دایره‌ای گود و لباس ورزشكار و معماری ورودی ساختمان و آب دم در زورخانه‌ها تماماً نشانه‌های زروانی گری و میترائی دارد.

 در اساطیر آمده است كه میترا از سنگ زاده شده و موقع تولد نیز تنها شلواركی به تن داشته است. این كلمه در آذربایجان به شكل میثره یا میسره به كار گرفته می‌شود. شمشیر قهرمان حماسی آذربایجان یعنی كوراوغلو نیز همان شمشیر میسره می‌باشد كه گاهی به اشتباه به شكل شمشیر مصری به كار گرفته می‌شود. میسره با شمشیر دو لبه ی با صفت خود خدای عدالت و جنگ شناخته می‌شود كه ترازوی عدالت نیز نمادی برای معرفی آن به شمار می‌رود آناهیتا، جفت اونیز، در بعضی مناطق با كلمه ی دختر شناخته می‌شود. واژه ی دختر در آذربایجان به معنی ”قیز“ Qiz می‌باشد كه قله ها، پلها و غارهاو... زیادی در رابطه با آن و ترازوی عدالت او نامگذاری شده است. از جمله ی این اسامی می‌توان به اسامی ”قیز قالاسی“ قلعه‌ی دختر و ”قیز كؤرپوسو“ پل دختر شهرستان میانه و ”قیز كؤهولو“ غار دختر شهر مراغه و نام روستاهای قیز قاپان- قیز به معنی دختر و قپان (ترازو)- اشاره كرد.

با توضیح اینكه، به واژه ی ”قله“ كه در زبان تركی به آن ”زیروه“ Zirvo می‌گویند و آن نیز با كلمه ی زروان ارتباط دارد، سلسله كوه‌های آذربایجان را می‌توان به شرح زیر نام برد: سهند، ساوالان، بوزقوش، میشوْ، كمچی، كمتال، قره داغ، سلطان زنجیر و... قله و كمره‌ی بسیاری از كوهها، زیارتگاه مردمان محل بوده و در آن ایام معینی از سال مراسم و آیین‌های متعددی برگزار می‌شود، كه اینك به پاره ای از آنها اشاره می‌شود.

قله ی ”جام“ یكی از قلل معروف سلسله كوه سهند است. ”جام“ كه به شكل ”زام“ به معنی زمان نیز نوشته می‌شود ،حفره ای حدوداً به قطر دو متر دارد كه آب جمع شده در آن حاصل آب شدن یخ‌های اطراف آن می‌باشد. به گفته ی زائران ”جام“ -كه بیشتر از، ”گوران“‌ها ی Goran ایل اوشار Osar می‌باشند .- حضرت علی(ع) از این قله دیدن كرده است. ”گوران“ها كه ارادت خاصی به حضرت علی(ع) دارند با نذر و نیاز به ”جام“ آمده و با ریختن سكه ی پول یا دكمه لباس به آب آن، طلب حاجت می‌كنند. در مراسم‌هایی كه در اطراف جام به انجام می‌رسد، زائران چندین متر مانده به جام را با پای پیاده و دعا گویان طی می‌كنند و موقع برگشت نیز مسیر مربوطه را عقب- عقب بر می‌گردند كه، به جام پشت نكرده باشند. آنها كه در سپپیده دم به زیارت می‌پردازند مشتاقانه برآمدن خورشید را انتظار می‌كشند و دیدن طلوع آفتاب را از بلندترین نقطه یا ”زیروه“ ی سهند جزء مراسم خود قلمداد می‌كنند.

یكی دیگر از قلل معروف كوهستان سهند، قله ی مشهور ”سلطان“ است. در این قله آرامگاهی وجود دارد كه ایلات و روستاییان منطقه به منظور سلامتی دام و برداشت محصول مناسب به زیارت آن می‌پردازند. در مراسم این قله، اول مردمان به دور گور نامبرده طواف می‌كنند و سپس دامها را به اطراف آن به حركت در می‌آورند. در این مراسم به سمت سنگی كه در دره‌ای واقع است سنگ انداخته می‌شود. به باور زائران سلطان این سنگ مربوط به زنی است كه مخفی گاه مرشد مدفون در قبر را به دشمنان نشان داده و بدین خاطر نیز به سنگ تبدیل شده است. در قله ی سلطان سنگ دیگری نیز وجود داشت كه دختران نامزد را از شكاف آن عبور می‌دادند تا از پاكیزگی آن اطمینان حاصل كنند. مراسم با دعا خوانی مداح و مجاور سلطان برگزار می‌شد و زائران در حین انجام مراسم، به ذكر دعا و گفتن نذر می‌پرداختند. در پایان هم گوسفندانی از طرف زائران قربانی می‌شد

قله‌ی ساوالان كه دارای دریاچه‌ی بسیار زیبایی است از زیارتگاههای ایلات منطقه می‌باشد. مردم این سرزمین جنان به این قله اعتقاد دارند كه در مواقع حساس به نام آن قسم می‌خورند. به باور ایلات ساوالان، اسب بابك هر روز قبل از سپیده دمان از دریاچه بیرون می‌آید و بابك را صدا می‌كند و چون اثری از آن نمی یابد باز دوباره به آب دریاچه فرو می‌رود.

در سلسله كوهای میشو، قلل مرتفعی به نام زنگی Zangi ،میشو Miso ال اره نلر (ال علمدار) وجود دارد كه اغلب آنها بخصوص قله ی ال علمدار از زیارتگاه‌های معتبر منطقه می‌باشد. ”ال“ به معنی دست است كه آن نیز نشانه ی زروان خدای زمان است. این قله نیز توسط مردم منطقه مورد پرستش واقع می‌شود. دعا برای افزایش محصول و وفور خیر و بركت در زیارت این كوه به انجام می‌رسد و مردم با قربانی كردن دام مراسم خود را به پایان می‌رسانند.

در بالای كوه آیلاقلی كه در مركز منطقه ماوازخان واقع شده است سنگهایی چیده شده است كه این سنگ‌ها كه داش قالاق یا تل سنگی نامیده می‌شوند مورد پرستش واقع می‌گردند. تل سنگی كوه آیلاقلی با نام ”پیر“ معروف است و مردم نیز از اطراف و اكناف به زیارت پیر نایل می‌شوند. پیر آیلاقلی تنها پیری نیست كه به عنوان اوجاق مردم شناخته می‌شود، بلكه پیرهای متعددی در سطح آذربایجان پراكنده است كه زیارتگاه مردم محل می‌باشد.

علاوه بر موارد بالا، قلل ”سلطان زنجیر“ واقع در زونوز، ”قیلینج“، در میاب، ”گال“ در منطقه ی جوشون، ائینالی در شمال تبریز، ”جبه لكی“ در ورزقان، ”پیرموسا“ در سوفیان نیز قلل زیارتگاهی كوهستانهای آذربایجان هستند.

همچنین یادآوری این نكته ضرورت دارد كه به غیر از قلل كوهستان، قبور متعددی نیز به نام گاوور قبری یا قبر گبر كه همان قبور زروانی است در سطح آذربایجان به طور گسترده ای پراكنده هستند. اغلب این قبور از طرف مردم و یا سوداگران اشیاء عتیقه مورد تعرض قرار می‌گیرند. آنهایی كه به تخریب این قبر اهتمام دارند، در بعضی مواقع با اشیاء گرانقیمت مواجه شده و آنها را به نفع شخصی خود مصادره می‌كنند.