آذربایجان

 

 
  ►►► سیاست اجتماعی ملی بین الملل تاریخ  
 

 

محمد علی حسینی

 مرتضی قُلیخان شاملو
ظفر

 

صفوی  حکمدارلاریتدان  شاه صفی و II شاه عبّاس زمانیندا  یوکسک دؤلت وظیفه لری توتموش مرتضی قلیخان شاملو 1000 هـ/1591 - نجی  ایلده دوغولموشدور. بو دوغوم  تاریخی 1080 هـ/1669 - نجی ایلده تورکجه (آذربایجانجا) دیوانینی بتیررکن 80 یاشا چاتماسیندان بللی اولور:

رمضــان آیــنده بـو نسخــه سـرانجــام اولــدی

الف و فا کئچمیش ایدی هجردن اتمام اولدی

 

(الف = 1000 + ف = 80 = 1080)

 

گلـــــدی یــتدی زمــان ســکــسنه یــاش

خــار اولــدی بـــنده خـــواب فــــراش (1)

 

(ورق a 3 حاشیه)

 نصرآبادی نین وئردیگی معلوماته گؤره مرتضی قلیخان شاه صفی زمانیندا (1051-1038 هـ / 1642 - 1629 م) ایروان سفرینده گؤستردیگی ایگیدلیکدن دولایی ائشیک آقاسی باشی و دیوان بیگی تعین ائدیلمیشدیر.  II شاه عبّاس دؤرونده (1077-1052 هـ/1666-1642 م) قورچی باشی  رُتبه سینه یوکسلمیش، داها سونرا شیخ صفی الدین تُربه سینه متولّی و اردبیلین وزیری تعین اولموشدور. نصر آبادی اؤز تذکره سینی یازیدیغی ایللرده (1090- 1083) مرتضی قلیخانین بو وظیفه ده اولدوغونی گؤستریر و عین  زماندا  اونون دؤرت مین بیته یاخین دیوانی اولدوغونا اشاره ائدیر )2)*

    ظفر تخلّصی ایله آذربایجانجا- فارسجا شعرلر یازان - مرتضی قُلیخانین تورکجه (=آذربایجانجا) دیوانی ایلک دفعه اسماعیل حکمت (اَرتایلان) طرفیندن آشکارا چیخاریلمیشدیر. او، الده ائتدگی الیازمانین فاکسمیله سینی دیوان تورکی ظفر آدیله 1965- نجی ایلده استانبولدا نشر ائتدیرمیشدیر. ظفرین ادبی ارثینه عاید اولان جُنگ سون زمانلار 1372- 1994 م) - نجی ایلده تهراندا اوزه چیخمیشدیر. فارسجا، آذربایجانجا و قسماً ده عربجه اولان بو مجموعه نین فاکسمیله سی تخمیناً اورژینال اولچوده (22x 34 سانتیمتر)، 1382/2004 م - نجی ایلده جُنگ مرتضی قلی شاملو آدیله، ایران اسلام انسایکولوپیتا مؤسسه سی طرفیندن چاپ ائدیلمیشدیر. 3

     450 صحیفه دن عبارت اولان بو جُنگ ین ترتیباتی II - نجی شاه عبّاس زمانیندا - 1069 هـ ./1685 م - نجی ایلدن اعتباراً مرتضی قلیخانین مشایعتی ایله باشلانمیشدیر (4). مرتضی قلیخانین تورکجه و فارسجا شعرلریندن نمونه لر ده مجموعه یه داخل ائدیلمیشدیر و بوراداکی تورکجه (= آذربایجانجا) شعرلره - اونون، الیمیزده اولان دیوانیندا دا، راست گلیریک (5). بو قیمتلی آبده نی وقتیله تبریزلی اسدالله ناظم الدّوله استانبولدا ایران ائلچیسی (سفیری) اولدوغو  زمان (1310 هـ .- 1892 م) آلمیشدیر (6). جُنگ  اوزه رینده  احمد منزوی و ایرج افشار تدقیقات آپارمیشلار. آبده نین علمی توصیفینی ایرج افشار وئرمیشدیر. احمد منزوی ایسه مرتضی قلیخانین ترجمه ی حالینی و جُنگ ون عمومی مضمونون ایضاحلی شرحینی یازمیشدیر.

     قید ائتمک لازمدیر که، همین مختصر ترجمة حالدا گوبود بیر سهوه یول وئریلمیشدیر. بواردا، ظفر تخلّصی داشییان اردبیل متولّیسی و وزیری مرتضی قلیخانِ شاملو هرات حاکمی حسن خان شاملونون اوغلو ایله دگیشیک سالینمیشدیر. احمد منزوی یازیر:

دربارة نام پدر او، همروزگارش نصرآبادی سکوت دارد، ولی شاملو در یکی از قطعات خطوط خود به تاریخ سفر 1053 چنین از خود نام می برد: مرتضی قلی ابن حسن شاملو (بیانی، 4/268). پس گفت و گو در نام پدرش که حسن خان است یا حسین خان بیجاست [دهخدا، زیر واژة شاملو] (7)

   گؤروندوگی کیمی منزوی همین خطاطلیق نمونه سینین مرتضی قلیخانِ ظفره مخصوص اولدوغونی دوشونوب نتیجه ده اونون آتاسینین حسن خان شاملو اولدوغو قناعته گلمیش و بو خصوصدا هئچ بیر شُبهه یه یول وئرمه میشدیر! بئله لیکله ایکی همعصر و هم سؤی، همچنین عین آدلی (مرتضی قلی) شاعرین ترجمة حاللاری بیر - بیرینه قاریشدیریلمیشدیر (8).

     نجیب مایل هروی نین دئدیگی کیمی (9) معلوم تذکره نین مؤلفی محمد طاهر نصرآبادی عین زماندا بیر خطّاط و خط شناس اولدقوندان بو صنعته خصوصی دقّت یئتیرمیش و حقینده معلومات وئردیگی شاعرلر خطّاط لیقلا ماهر اولدوغو صورتده بونی بیر مزیّت کیمی آیریجا وورغولاماغی اونوتمامیشدیر. او دورکه، اگر مرتضی قلیخان خطّاط اولسایدی، نصرآبادی بونا اشاره ائتمه میش اولمازد (10). نئجه که، مثلاً او، هرات حاکمی حسن خان شاملودان و اونون اوچ اوغلوندان (عبّاس قلیخان، علیقی خان، مرتضی قلی سلطان) (11) آیری - آیریلیقدا دانیشیرارکن، اونلارین خطّاط لیغیندان بحث ائتمیشدیر. او جمله دن مرتضی قلی سلطانین خطّاط لیغینی: کونوللر اونون شکسته خطی نین سلسله سینه باغلی دیر دییه تعریفله میشدیر (12).

    نصرآبادی بیر چوخ معاصرلری کیمی، ایستر حسن خان شاملونون اولادلاری، ایسترسه ده متوّلی مرتضی قلیخان حقّینده یازدیقلاریندان آیدین اولور که، او، بو معلوماتلاری ائشیتدیکلرینه یوخ، بیر باشا تانیشلیق و مشاهده لرینه اساساً قلمه آلمیشدیر. محض بونا گؤره بو ایکی شاعردن هانسینین خطّاط و همچنین حسن خان شاملونون اوغلو اولدوغونا دایر نصرآبادی نین وئردیگی بیلیگلر داها دقیق سایلمالیدیر. دیگر طرفدن بیر آتانین عین آدلی، ایکی اوغلونون اولماسیدا عقله سیغماز بیر شئیدیر. بو ایکی شاعرین تیتولونا گلدیکده ده ، ینه استناد ائتدیگیمیز  ان  اعتبارلی منبع نصرآبادی تذکره سیدیر (13). بورادا، اردبیل متوّلیسی و وزیری مرتضی قلی شاملونون تیتولی خان، حسن خانین اوغلو مرتضی قلی نین تیتولی ایسه، سلطان کیمی وئریلمیشدیر. سونونجی فارسجا یازدیغی شعرلری نین بیرینده ده بونا آچیقجا اشاره ائتمیشدیر:

 

پری به آدم دیوانه الفتی دارد                     اگر رفیق نداری رفیق سلطان باش

(دیوان، الیازما، مشهد، نمره 4605)

    نصرآبادی تذکره سینین نقصانلی و سهولرله دولو بیر الیازما نسخه سینده [تهران، اونیورسیتی نسخه سی]، بعضی جُنگ لرده و ائلجه ده مهدی بیانینین احوال و آثار خوش نویسان اثرینده (14) سلطان تیتولی، خان لا عوض اولونموش، بودا اؤز نوبه سینده  سونراکی سهولره شرایط یاراتمیشدیر.

    نصرآبادی بو ایکی شاعرین تخلصلرینی آیریجا قید ائتمه میشدیر. بونونلا  بئله اونلارین اثرلریندن معلومدور که، مرتضی قلی سلطانین تخلّصی مرتضی و مرتضی قلیخان (متوّلی)نین تخلّصی ایسه ظفر اولموشدور. هر ایکی شاعر فارسجا و آذربایجانجا اثرلرینده عین تخلصدن استفاده ائتمیشلر (15) *

   یوخاریدا  قید ائدیلن سهوین نتیجه سی اولاراق، احمد منزوی، حسن خان شاملونون اوغلو مرتضی قلی سلطانین آستان قدس رضوی ده (مشهد)، مَلِک کتابخاناسیندا ساخلانیلان [نمره: 4605] 24 ورق لیک الیازما دیوانینی ظفرین اثرلری سیراسینا داخل ائتمیشدیر (16). بونا  گؤره ده منزوی نین، مرتضی قلیخان متوّلی (ظفر) ین آدینا سادالادیغی اثرلرین (چاپ و الیازما) بیر نئچه سی اوزه رینده  ینی دن آراشدیرما  آپاریلمالیدیر.

   تاریخده مشهور شاملو اولوسوندان چیخمیش گؤرکملی بیر دؤلت خادمی اولان مرتضی قلیخان ظفرین شعره، ادبیاتا درین ماراغی اولموشدور. بونونلا  بئله اونون بیر شاعر کیمی بیر  اوقدرده  قدرتلی اولمادیغی آذربایجانجا یازدیغی اثرلردن آسانلیقلا آنلاشیلیر.

   بونا رغماً اسماعیل حکمت، ظفرین دیوانینا یازدیغی مفصّل  مقدمه ده  اونی استاد بیر شاعر کیمی یوکسک قیمتلندیره رک یازیر:

 

مرتضی قلیخان (ظفر) اسکی کلاسیک شعری نین استادلارینداندیر. بونی اثباتا مدار اولان وثیقه لردن                 بیری ده اونون فضولی و خطائی کبی  شاعرلرین پیروی اولوشو  و  اونلاری تتبعّ و تنظیردن ذوقیاب الوشودور) (17)

 

    معلومدور که، هر هانسی مؤلفین استادلیغی فضولی، یا خود باشقا بیر شاعرین شعرلرینه  نظیره لر یازیب ذوق آلماقلا معین لشدیریلمیر، اونون بو ایشده  نَقَدر موفق اولوب- اولماماسی ایله شرط لنیر! اسماعیل حکمت بو مسئله ده بیر قَدر مبالغه یه واراراق، سؤزونه بئله دوام ائدیر:     

 

ایشته بیر غزلی داها که قوللاندیغی (مرتضی) (ظفر- م. ع. ح) یئرینه فضولی مخلصی کونولسا، کیمسه اونون اولدوغونا شبهه ائتمز. (18)

    حقیقتده ایسه تام عکسینه دیر. بئله که بو ایکی شاعرین غزللرینده تخلّصلرین یئرینی دگیشدیرسک، شعر ساحه سینده آز- چوخ بیلگیسی اولان کیمسه یه درحال معلوم اولارکه، او ضعیف و غیر روان شعر فضولی یه، او سلیس و طنطنه لی شعر ایسه ظفره عایده اولابیلمز! بئله نظره گلیر که، اسماعیل حکمت اؤز تاپنتی سینین اهمیّتینی آرتیرماق اوچون بو کیمی مبالغه یه یول وئرمیشدیر!

   مرتضی قلیخانین تورک (= آذربایجانجا) دیوانیندا عمومیتله چتین ائله بیر شعره راست گلمک اولارکه، اونی بیر باشا اؤز بحرینده سرراست اوخوماق ممکن اولسون. بو شعرلرده  اکثر حاللاردا هجالاری صنعی صورتده ائله اوزالتمالیسان که، شعر اؤز وزنینده اوخونسون. مصراعلارا باخاق:

                       اختیـارم آلدی الدن [اول] نگـار حوروش

مست ایکن مخمور اولدم گزرم دیوانه وش

 

2                      سـاغر آلـمش الـینه دولــدوربن مــدام

گؤزلرینیک مردمی تک اولمشم خمیازه کش

 

3                      قاشلرینیک طاقنی اگمش قورلمش یای کیمی

گل جمالین تاکه گؤردم مرغ روحم ایتدی غش ...

 

4                      بـه تکی یشمینه پوش اولمق زمـانی وقتی در

بیزه داخی خوش یاراشمز بیله گونده کش و فش

 

5                      ای ظفر فـرزانه ایـدنک گل بوگون دیوانـه اول

گز کلن مجنون کیمی بیر نیچه گون دیوانه وش

                                                                                                                                 (ورق b 16- a 16)

 

6                      ساقـیا دوشـدوک خماره ویر بزه آلتون ایاغ

کیم کدروتدن چیقوب می دن اولالوم تردماغ ...

 

7                      بو جهـان فـانیه چوق ایتمک اولمز اعتبار

بلبلنک ییرین آلور غافل دوشنده زاغ ماغ

 

8                      نـاگهان بریل اسر عالمنی دیگرگون ایـدر

بـزم آرا تاریک بولور بویانان شمع و چراغ

                                                                                                                           (ورق: a 21- b 20)

 

9                      منـم کــه جمــلة عشاق آرا بوگـون علمم

مقیـم درگــه سلــطان صـفی پـر کــرمم

اگــر چــه مـفلسم امــا فـقیر محتـرمم

10                    یولنکده ویرمگه جان دیمه کیمسدن که کمم ...

 

11                    حقیقت اهلی اولان یرده قیل و قال اولمز

ضمیری صاف اولاننک کونکلده ملال اولمز

                                                                                                                                     (ورق: a 30- b 29)

 

12                    یــار وصلنـدن جــدا پامال دورانم هنوز

یــانارم عشق اودینه بیمار هجرانم هنوز ...

 

13                    بیـر کـمینه چاکرنکدر بو ظفر ای گلعذار

دوشمشم کر نظرنکدن بنده فرمانم هنوز

                                                                                                                                    (ورق: a 15 )

   بوبتیلرده گئدن بعضی سؤزلرین هجالاری  اماله لیدیر، وزنه اویغون اولسون دییه، اونلاری اوزالتماق مجبوریتینده یک:

*  b 1 [1]: گزرم = ( اَ: ایکی دفعه gāāzrāām // a 2 : الینه = (اَ): āālina // b 4 : بیزه = (ای) = i /داخی = (اَ) و (ای) = A+i هر بیری ایکی دفعه/ b 5: نیچه = ( اِ) nēēā // b 7: ییرین = (اِ) yeerin // b 8: هئچ جوره دوز گلمیر (بلکه من باجارمادیم)؟ // b 10: وزن پوزولور// b 12: یانارام = yaanaaraam // b 13: نظروندن= nāāzaruundan

     البته، بو جور مصراعلارین ساینی بیرنئچه قات آرتیرماق اولار. شعرلرین وزن قصورلاریندان علاوه، دیگر نقصانلاریندان دا دانیشماق ممکوندور. مثلاً، 3- نجی بیتین مصراعلارینین مضمون باخیمیندان بیر - بیریله علاقه سی یوخدور. اگر بیرینجی مصراعدا صُحبت معشوقه نین یای کیمی قورولموش قاشلاریندان گئدیرسه، ایکینجی مصراعدا دا شاعر بونونلا باغلی معشوقه یه نه کیمی حادثه اؤز وئردیگیندن دانشیب و مضمونی مکمّللشدیرملی ایدی. بو خصوصدا باشقا بیر شاعرین عین مضموندا تام بلاعتله و گؤزلجه سینه یازدیغی بیر بیتی خاطرلاماق ئیرینه دوشر:

 

نـــه روادی نــازایله قاشلارین، قورا یایینی، بوکه قدّیمی

نه روادی ظلمیله کپرگون دله باغریمی، توکه قانمی (19)

                                                                                                                   (صراف تبریزی XIX عصر)

 

   وقتیله گؤرکملی آذربایجان عالمی مرحوم تورخان گنجه ای، ظفرین تورک دیوانی اوزه رینده آراشدیرما آپارمیش و اؤز ملاحظه لرینی بئله عمومی لشدیرمیشدیر:

... بو غزللردن (- ظفر غزللری) دؤرتده بیری فضولینی یاخیندا تعقیب ائتمکده  بؤیله جه نظیره لرده قبول ائدیلن اولچونی آشماقدا و عادتا انتحاله یاکلاشماقدادیر. (20)

 

    دکتر جواد هیئت ترتیب وئردیگی توپلولارینین بیرینده (آذربایجان ادبیات تاریخینه بیر باخیش) (21). مرتضی قلیخان ظفر حقینده  یازدیقلاری  بیر باشا اسماعیل حکمتدن آلینمیشدیر. نتیجه ده  حکمتین شاعر باره ده یوخاریدا وئریلن غیر علمی ملاحظه سی داها  بیر نئچه سهوله برابر قیرخ ایلدن سونرا جواد هیئت طرفیندان تکرار لانمیشدیر (22). عین زماندا، شاعرین فارسجا بیر نئچه شعری ایله باغلی دیگر بیر گوبود سهوه یول وئریلمیشدی. بئله که جواد هیئت، نصرآبادی تذکره سینده مرتضی قلیخان ظفردن وئریلن 2 بیت فارسجا شعرین یئرینه، مرتضی قلی سلطانین 7 بیت شعرینی، پژمان بختیاری مجموعه سیندن آلاراق توپلوسونا درج ائتمیشدیر (23) *

    مرتضی قلیخان ظفر قدرتلی شاعر اولماسدا، قارشیسینا، شرفلی بیر مقصد قویموش، آنا دیلینده ده  بیر دیوان باغلاماغا سعی گؤسترمیشدیر. بو معنادا اونون فعالیّتی و ادبی ارثی دقته و تقدیره لایقدیر!

     یئری گلمیشکن، مرتضی قلیخان شاملونون چاپ اولموش (جُنگی) و همچنین، مرتضی قلی سلطانین (آستانِ قدس رضوی) ده ساخلانیلان دیوانینین [الیازما نسخه، نمره: 4605] صورتینی چکدیریب منه گؤندرمیش محترم تدقیقاتچی و یازیچی دوستوم حسین متقّی جنابلارینا اؤز درین منّتدارلریغیمی بیلدیریرم.

برلین، محمّدعلی حسینی 01.07.2006

قیدلر و ایضاحلار

 

1- مرتضی قلیخان ظفر: دیوان تورکی ظفر، مقدّمه و ترتیبات: اسماعیل حکمت (ارتایلان)، استانبول، تان قزته سی و مطبوعات، 1965.

2- نصرآبادی، محمّد طاهر: تذکرة نصرآبادی (تذکرة الشعرا) [تألیف: 1090- 1083/1679- 1672] مقدّمه و تصحیح، محسن ناجی نصرآبادی، جلد 1، تهران، اساطیر، 1378، صص 34- 33

 

* ظفر، تورکی دیوانینین، مقدمه سینده  فارسجا یازدیغی شعرلرین مقدارینی یوزمین بیت و جُنگ ین مقدمه سینده ایسه 20 مین بیت سؤیله میشدیر:

... امّا بعد ناظم لآلی حُل و حُلی مرتضی قلی متوّلی بوطرزایله بیان حال و بو نهجیله شرح مافی البال ایدر که چون صفحة روزگارده یادگار قالماق ایچون خاطره یتشدی که فارسی اشعاری قریب یوز بنک بیته یتشمیش ایدی بر نیچه ده تُرکی گفتاری انشا اولونه ...

                                                                                                                    (دیوانِ ظفر، مقدمه، ورق a 2)

جُنگ ین مقدّمه سینده ایسه بئله یازیلیر:

... بخاطر رسید که گاهی برای رفع دلگیری طبع آزمائی نموده ابیاتی چند برشتة نظم در آورد. قریب به بیست هزار بیت از قصاید و قطعه و ترکیب و غزل با رباعیات جمع شده بود ...

                                                                                                    (جُنگ مرتضی قلی شاملو، ص 30 حاشیه)

 

3- جُنگ مرتضی قلی شاملو (فاکسیمیله)، تهران، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، 1382

 

* ایرج افشار آبده نین علمی تصویرینی یازارکن، اونون اؤلچوسو حقده معلومات وئرمگی اونوتموشدور. آنجاق او، نشرائدیلن فاکسیمیله نین اورژینال اؤلچویه یاخین اولدوغونی قید ائتمیشدیر.

 

4- همان منبع، ص 6

 

5- فضولی نین ترجیع بنده مسدس ینه: (منم که قافله سالار کاروان غمم -  مسافر ره صحرای محنت اَلمم ...)، مُسبّع فرماسیندا یازدیغی نظیره و جان نقدینی فدا ره جانانه قیلمشم ... و غیر گر بیلمسه حال دلم الله بیلور ... مصراعلاریله باشالانان عزللری ده، جُنگ ده درج اولموشدور. باخ: (جُنگ مرتضی قلی شاملو، صص 150 147، حاشیه)

6- جُنگ مرتضی قلی، همان، (3)، ص 10 مقدمه

7- همان، مقدمه، ص 14

8- بوکیمی یانلیشلیق منزوی دن اؤنجه ایرج افشارین ملک کتابخاناسی اوچون ترتیب وئردیگی کاتالوقا یول تاپمیشیدیر:

(فهرست کتابهای خطی کتابخانة ملک، جلد 2، زیر نظر ایرج افشار و ... تهران، دانشگاه، 1354، ص 346)

9- مایل هروی، نجیب: نسخه برگردان جُنگ شاملو نامه بهارستان، تهران، 1384، شماره: 10-9، صص 374- 371

10- جُنگ ین مقدّمه سینی  یازان محمّد صفی کتابدار دا، مرتضی قلیخان ظفرین خطّی ایله علاقه دار بیر اشاره سی اولمامیشدیر.

11- نصرآبادی، همان منبع / عبّاس قلیخان: صص 32- 31/ علی قلیخان: صص 36- 34/ مرتضی قلی سلطان: صص 38- 37/

12- همان منبع: صص 38- 37

13- بوگون الیمیزده اولان نصرآبادی تذکره سینین سون چاپی، اولدوقجا اعتبارلی بیر الیازما نسخه نین اساسیندا ترتیب ائدیلمیشدیر. بو نسخه [ایران، یزد، نسخة وزیری] مؤلفین (محمد طاهر) اؤزملاحظه سینه چاتدیریلمیش و اؤزو ده اونور رداکت ائتمیشدیر. (همان منبع، ص 920)

14- بیانی، مهدی: احوال و آثار خوشنویسان، جلد 4-3، تهران، علمی چاپ 2، 1358، ص 1278

15- مرتضی قلیخان اؤزجُنگونده فارسی شعرلری نین بیرینده ظفر تخلّصوندن علاوه آدینی دا چکمیشدیر. بو استثنا اولا بولر.

غم درویش خورد هر که بغم یافت ظفر

مرتضی آه دل، اهـل دعــا شمشراست

                                                                                                                  (جُنگ، ص 144، 2- نجی ستون)

 

* نوبتی مقاله مرتضی قلی سلطانا، و اونون آذربایجانجا یازدیغی شعرلره حصر ائدیله جکدیر.

 

16- جُنگ مرتضی قلی شاملو همان منبع (3)، ص 14 

17- دیوان تورکی ظفر، همان منبع (1)، ص 15، مقدّمه

18- همان، ص 17، مقدّمه

19- دیوان صراف تبریزی، تبریز، داش باسما، افست، ؟  ، ص 64

20- بو سطرلر وقتیله، مرحوم پروفسور دکتر تورخان گنجه ای نین یادداشتلاریندان آلینمیشدیر.

21- جواد، هیئت: آذربایجان ادبیات تاریخینه بیرباخیش، تهران، 1376، وارلیق، 2 - نجی چاپ

22- همان، صص 117- 108

23- همان، ص 116

* بو توپلو اؤز ماهیّتی اعتباریله نه فقط ظفرله باغلی، بلکه اونون مندرجه سینده گئدن دیگر شاعرلر حقده یازیلار اعتماد ائدیله سی بیر منبع کیمی قبول ائدیلمیر. آرتیق معلومدور که بو کیمی توپلولاردا، ترتیباتچیلار مختلف قایناقلاردان آلدیقلاری دوزلی و سهولی ماتریاللاری بیر یئره جمع لشدیره رک و اونلارا اؤز مناسبتلرینی ده بیلدیرمه دن در حال بیر نشریاتچینین سرانجامینا وئریرلر!

------------------------------

رقملر بیتلرین سیراسینا، a بیرینجی مصراع، b ایسه ایکینجی مصراعا اشاره ادیر.

نسخه قابل چاپ

   
   

   
 

ذربایجان" دا یازیلان مطلب لردن باشفا سایت لار ویایینلاردا فایدالانماق،
 یالنیز یازیچی، ترجمه چی و قایناق آ
دلارینی چکمکله آزادیر.